ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ତସ୍ଯାଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯେନ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସମାଧିଶ୍ ଚ ଵିଚାରତଃ ତତ୍ରୈକଚିତ୍ତତା ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରଵର୍ଜିତମ୍

ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ମନର ଏକାଗ୍ରତାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବ ନଥାଏ।

ଚିଦ୍ଭାସମର୍ଥମାତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଶୂନ୍ଯମିଵ ସ୍ଥିତମ୍ ସମାଧିଃ ସର୍ଵହେତୁଶ୍ ଚ ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ

ସେଠାରେ କେବଳ ଚେତନାର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦେହ ଅଛିନା ବୋଧ ହୁଏ, ଏହିଥିକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସମସ୍ତର କାରଣ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁର୍ ଯମସ୍ତସ୍ଯ ନିରୋଧନମ୍ ତ୍ରିଧା ଦ୍ଵିଜୈର୍ଯମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ମଧ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ ତଥା

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯମ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯମକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର — ହଳୁକ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନନିରୋଧସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ମାନଂ ତୁ ମାତ୍ରାଦ୍ଵାଦଶକଂ ସ୍ମୃତମ୍

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ନୀଚୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦ୍ଧାତୋ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ମଧ୍ଯମସ୍ ତୁ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧାତଶ୍ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରକଃ

ନିମ୍ନ ମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଉଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଦୁଇ ଉଚ୍ଚ ମିଶି, ଅର୍ଥାତ୍ ଚବିଶି ମାତ୍ରା।

ମୁଖ୍ଯସ୍ତୁ ଯସ୍ତ୍ରିରୁଦ୍ଧାତଃ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ ପ୍ରସ୍ଵେଦକମ୍ପନୋତ୍ଥାନଜନକଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍

ମୁଖ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ଉଚ୍ଚ ମିଶିଛି, ତାହା ଛଅତ୍ରିଶି ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅନୁକ୍ରମେ ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ଉତ୍ଥାନ ଦେଇଥାଏ।

ଆନନ୍ଦୋଦ୍ଭଵଯୋଗାର୍ଥଂ ନିଦ୍ରାଘୂର୍ଣିସ୍ତଥୈଵ ଚ ରୋମାଞ୍ଚଧ୍ଵନିସଂଵିଦ୍ଧସ୍ଵାଙ୍ଗମୋଟନକମ୍ପନମ୍

ଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ, ରୋମାଞ୍ଚ, ଧ୍ୱନି, ଜ୍ଞାନ, ଦେହର କମ୍ପନ ଓ ତରଳତା ଦେଖାଯାଏ।

ଭ୍ରମଣଂ ସ୍ଵେଦଜନ୍ଯା ସା ସଂଵିନ୍ମୂର୍ଛା ଭଵେଦ୍ଯଦା ତଦୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ସୁଶୋଭନଃ

ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଓ ଘମରେ ମୂର୍ଛା ହେଲେ, ସେହିଥିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଗର୍ଭୋ ଽଗର୍ଭ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଜପୋ ଵିଜପଃ କ୍ରମାତ୍ ଇଭୋ ଵା ଶରଭୋ ଵାପି ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଽଥ କେସରୀ

ଏହାକୁ ସଂସ୍କାର ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ଜପ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କେବେ ହାତୀ, କେବେ ହରିଣ, କେବେ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ, କେବେ ସିଂହ ଭଳି ହୁଏ।

ଗୃହୀତୋ ଦମ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଯଥାସ୍ଵସ୍ଥସ୍ତୁ ଜାଯତେ ତଥା ସମୀରଣୋ ଽସ୍ଵସ୍ଥୋ ଦୁରାଧର୍ଷଶ୍ ଚ ଯୋଗିନାମ୍

ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଦମନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଯଥାଯଥ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଦମନ କରିବା କଷ୍ଟକର।

ନ୍ଯାଯତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ ଏଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ଯଥୈଵ ମୃଗରାଙ୍ନାଗଃ ଶରଭୋ ଵାପି ଦୁର୍ମଦଃ

ଯଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ଏହା ସ୍ଥିରତାକୁ ପାଏ; ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ପଶୁ, ହାତୀ କିମ୍ବା ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସଂଯମରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

କାଲାନ୍ତରଵଶାଦ୍ଯୋଗାଦ୍ ଦମ୍ଯତେ ପରମାଦରାତ୍ ତଥା ପରିଚଯାତ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସମତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି

ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଫଳରେ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିରତା ଓ ସମତା ଆସିଥାଏ।

ଯୋଗାଦଭ୍ଯସତେ ଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯସନଂ ନୈଵ ଜାଯତେ ଏଵମଭ୍ଯସ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୁନେଃ ପ୍ରାଣୋ ଵିନିର୍ଦହେତ୍

ଯିଏ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରାଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

ମନୋଵାକ୍କାଯଜାନ୍ ଦୋଷାନ୍ କର୍ତୁର୍ଦେହଂ ଚ ରକ୍ଷତି ସଂଯୁକ୍ତସ୍ଯ ତଥା ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଧୀମତଃ

ଯଦି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଭଲଭାବେ ଏକତ୍ର କରି କରେ, ତେବେ ଏହା ମନ, କଥା ଓ ଦେହର ଦୋଷରୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ।

ଦୋଷାତ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ନିଶ୍ଵାସସ୍ତେନ ଜୀର୍ଯତେ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଦିଵ୍ଯାଃ ଶାନ୍ତ୍ଯାଦଯଃ କ୍ରମାତ୍

ଏହିପରି ଦୋଷ ନଶ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ମନ୍ଦ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ।

ଶାନ୍ତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ ଚ ତଥା କ୍ରମାତ୍ ଆଦୌ ଚତୁଷ୍ଟଯସ୍ଯେହ ପ୍ରୋକ୍ତା ଶାନ୍ତିରିହ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଶାନ୍ତି, ପରମ ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ପ୍ରସାଦତା କ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିକୁ କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ସହଜାଗନ୍ତୁକାନାଂ ଚ ପାପାନାଂ ଶାନ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ ସଂଯମଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଵଚସାମିତି ସଂସ୍ମୃତା

ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଆଗନ୍ତୁକ ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ପରମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସଂଯମ, ଏହିପରି ପୁରାତନ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

ପ୍ରକାଶୋ ଦୀପ୍ତିରିତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସର୍ଵତଃ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧେର୍ଵୈ ମରୁତାମପି

ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆଲୋକକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ପଷ୍ଟତା ମନର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତା ବାତବାୟୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।

ପ୍ରସାଦ ଇତି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵାନ୍ତେ ତ୍ଵିହ ଚତୁଷ୍ଟଯେ ପ୍ରାଣୋ ଽପାନଃ ସମାନଶ୍ ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ

ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ 'ପ୍ରସାଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦେହରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରହିଛି—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ।

ନାଗଃ କୂର୍ମସ୍ତୁ କୃକଲୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଧନଂଜଯଃ ଏତେଷାଂ ଯଃ ପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ମରୁତାମିତି ସଂସ୍ମୃତଃ

ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହିମାନେ ବାତବାୟୁମାନଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ତସ୍ମାଦ୍ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ଅପାନଯତ୍ଯପାନସ୍ତୁ ଆହାରାଦୀନ୍ କ୍ରମେଣ ଚ

ଯେ ବାୟୁ ଚଳନ କରାଏ, ସେହିଁ ପ୍ରାଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ; ଅପାନ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବାହାର କରେ।

ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନାମଯତ୍ଯଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯାଧ୍ଯାଦୀନାଂ ପ୍ରକୋପକଃ ଉଦ୍ଵେଜଯତି ମର୍ମାଣି ଉଦାନୋ ଽଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏହିଁ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଏହାକୁ ଉଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମଂ ନଯତି ଗାତ୍ରାଣି ସମାନଃ ପଞ୍ଚ ଵାଯଵଃ ଉଦ୍ଗାରେ ନାଗ ଆଖ୍ଯାତଃ କୂର୍ମ ଉନ୍ମୀଲନେ ତୁ ସଃ

ସମାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ସମତାରେ ରଖେ; ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏଭଳି ନାମରେ ପରିଚିତ। ନାଗ ଡକା ଆଣେ, କୂର୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲାଏ।

କୃକଲଃ କ୍ଷୁତକାଯୈଵ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଵିଜୃମ୍ଭଣେ ଧନଂଜଯୋ ମହାଘୋଷଃ ସର୍ଵଗଃ ସ ମୃତେ ଽପି ହି

କୃକଳ ଭୋକ ଆଣେ, ଦେବଦତ୍ତ ଜମ୍ଭା ଆଣେ, ଧନଞ୍ଜୟ ହେଉଛି ମହାଶବ୍ଦ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

ଇତି ଯୋ ଦଶଵାଯୂନାଂ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସିଧ୍ଯତି ପ୍ରସାଦୋ ଽସ୍ଯ ତୁରୀଯା ତୁ ସଂଜ୍ଞା ଵିପ୍ରାଶ୍ଚତୁଷ୍ଟଯେ

ଏହି ଦଶ ବାୟୁର ସ୍ପଷ୍ଟତା ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ସଂଜ୍ଞା ଏହି ଚାରି ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।

ଵିସ୍ଵରସ୍ତୁ ମହାନ୍ ପ୍ରଜ୍ଞୋ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚିତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ଖ୍ଯାତିଃ ସଂଵିତ୍ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଈଶ୍ଵରୋ ମତିରେଵ ଚ

ବିଶ୍ୱ, ମହାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ମନ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚିତି, ସ୍ମୃତି, ଖ୍ୟାତି, ସଂବିତ, ପରେ ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ମତି—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ପରିଚିତ।

ବୁଦ୍ଧେରେତାଃ ଦ୍ଵିଜାଃ ସଂଜ୍ଞା ମହତଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ଅସ୍ଯା ବୁଦ୍ଧେଃ ପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସିଧ୍ଯତି

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିର ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱର ନାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ପଷ୍ଟତା ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଵିସ୍ଵରୋ ଵିସ୍ଵରୀଭାଵୋ ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଅଗ୍ରଜଃ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ମହାନ୍ଯଃ ପରିମାଣତଃ

ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଅବସ୍ଥା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଦି, ମହାନ ହେଉଛି ପରିମାଣରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼।

ଯତ୍ପ୍ରମାଣଗୁହା ପ୍ରଜ୍ଞା ମନସ୍ତୁ ମନୁତେ ଯତଃ ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ବୃଂହଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂଵରାଃ

ଯାହା ମାପ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଗୁହା, ଯାଠାରୁ ମନ ଚିନ୍ତା କରେ; ବଡ଼ ଏବଂ ବିସ୍ତାର ହେବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲନ୍ତି।