ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ସ୍ନାନଂ ଵିଧାନତଃ ସମ୍ଯକ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଆଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଚରେତ୍ ଆ ଦେହାନ୍ତଂ ମୃଦାଲିପ୍ଯ ତୀର୍ଥତୋଯେଷୁ ସର୍ଵଦା

ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ; ଦେହକୁ ମାଟି ଲଗାଇ ତୀର୍ଥ ଜଳରେ ସବୁବେଳେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର।

ଅଵଗାହ୍ଯାପି ମଲିନୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ଶୌଚଵିଵର୍ଜିତଃ ଶୈଵଲା ଝଷକା ମତ୍ସ୍ଯାଃ ସତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ସ୍ଯୋପଜୀଵିନଃ

ପାଣିରେ ଡୁବିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଳ ରହିଯାଏ; ପାଣିରେ ଶୈବଳ, ମାଛ ଓ ମାଛ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି।

ସଦାଵଗାହ୍ଯ ସଲିଲେ ଵିଶୁଦ୍ଧାଃ କିଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ତସ୍ମାଦାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶୌଚଂ ସଦା କାର୍ଯଂ ଵିଧାନତଃ

ପାଣିରେ ସଦା ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତା ସଦା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିବା ଉଚିତ।

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାମ୍ଭସି ସ୍ନାତ୍ଵା ସକୃଦାଲିପ୍ଯ ଭାଵତଃ ସୁଵୈରାଗ୍ଯମୃଦା ଶୁଦ୍ଧଃ ଶୌଚମେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକଥର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ସତ୍ୟ ବିରାଗ ମାଟି ଲଗାଇଲେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହିପରି ପବିତ୍ରତା ବିବେଚିତ।

ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯୋ ଦୃଷ୍ଟା ନୈଵାଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯଃ ନ୍ଯାଯେନାଗତଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତୁ ସୁଵ୍ରତଃ

ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ସଫଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧରେ କେବେ ନୁହଁ; ଯିଏ ନିୟମିତ ଓ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ସଫଳତା ପାଏ।

ସଂତୋଷସ୍ତସ୍ଯ ସତତମ୍ ଅତୀତାର୍ଥସ୍ଯ ଚାସ୍ମୃତିଃ ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିନିପୁଣସ୍ ତପାଂସି ସୁଶୁଭାନି ଚ

ତାଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସଦା ରହେ, ଏବଂ ସେ ପୂର୍ବ ଲାଭକୁ ମନେ ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତପସ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।

ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତୁ ଜପଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରଣଵସ୍ଯ ତ୍ରିଧା ସ୍ମୃତଃ ଵାଚିକଶ୍ଚାଧମୋ ମୁଖ୍ଯ ଉପାଂଶୁଶ୍ଚୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ

ଅଧ୍ୟୟନ କୁ ଜପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରଣବ ଜପ ତିନି ପ୍ରକାର: ବଚନରେ କହିବା ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମୁଁହେଁ ଗୁପ୍ତ ରଖି କହିବା ତାଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ମନରେ କହିବା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ମାନସୋ ଵିସ୍ତରେଣୈଵ କଲ୍ପେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରେ ସ୍ମୃତଃ ତଥା ଶିଵପ୍ରଣୀଧାନଂ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଣା

ମନରେ ଜପ ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ, ବିଶେଷ କରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ; ଏହିପରି ଶିବ ଭକ୍ତି ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।

ଶିଵଜ୍ଞାନଂ ଗୁରୋର୍ଭକ୍ତିର୍ ଅଚଲା ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ନିଗ୍ରହୋ ହ୍ଯପହୃତ୍ଯାଶୁ ପ୍ରସକ୍ତାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ଶିବ ଜ୍ଞାନ, ଗୁରୁପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେତେବେଳେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ ତୁରନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ।

ଵିଷଯେଷୁ ସମାସେନ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଧାରଣା ପ୍ରୋକ୍ତା ସ୍ଥାନବନ୍ଧଃ ସମାସତଃ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେଠାରୁ ମନକୁ ହଟାଇବାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ମନକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଧାରଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତସ୍ଯାଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯେନ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସମାଧିଶ୍ ଚ ଵିଚାରତଃ ତତ୍ରୈକଚିତ୍ତତା ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରଵର୍ଜିତମ୍

ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ମନର ଏକାଗ୍ରତାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବ ନଥାଏ।

ଚିଦ୍ଭାସମର୍ଥମାତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଶୂନ୍ଯମିଵ ସ୍ଥିତମ୍ ସମାଧିଃ ସର୍ଵହେତୁଶ୍ ଚ ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ

ସେଠାରେ କେବଳ ଚେତନାର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦେହ ଅଛିନା ବୋଧ ହୁଏ, ଏହିଥିକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସମସ୍ତର କାରଣ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁର୍ ଯମସ୍ତସ୍ଯ ନିରୋଧନମ୍ ତ୍ରିଧା ଦ୍ଵିଜୈର୍ଯମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ମଧ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ ତଥା

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ; ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯମ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯମକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର — ହଳୁକ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନନିରୋଧସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ମାନଂ ତୁ ମାତ୍ରାଦ୍ଵାଦଶକଂ ସ୍ମୃତମ୍

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ନୀଚୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦ୍ଧାତୋ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ମଧ୍ଯମସ୍ ତୁ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧାତଶ୍ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରକଃ

ନିମ୍ନ ମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଉଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଦୁଇ ଉଚ୍ଚ ମିଶି, ଅର୍ଥାତ୍ ଚବିଶି ମାତ୍ରା।

ମୁଖ୍ଯସ୍ତୁ ଯସ୍ତ୍ରିରୁଦ୍ଧାତଃ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ ପ୍ରସ୍ଵେଦକମ୍ପନୋତ୍ଥାନଜନକଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍

ମୁଖ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ଉଚ୍ଚ ମିଶିଛି, ତାହା ଛଅତ୍ରିଶି ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅନୁକ୍ରମେ ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ଉତ୍ଥାନ ଦେଇଥାଏ।

ଆନନ୍ଦୋଦ୍ଭଵଯୋଗାର୍ଥଂ ନିଦ୍ରାଘୂର୍ଣିସ୍ତଥୈଵ ଚ ରୋମାଞ୍ଚଧ୍ଵନିସଂଵିଦ୍ଧସ୍ଵାଙ୍ଗମୋଟନକମ୍ପନମ୍

ଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ, ରୋମାଞ୍ଚ, ଧ୍ୱନି, ଜ୍ଞାନ, ଦେହର କମ୍ପନ ଓ ତରଳତା ଦେଖାଯାଏ।

ଭ୍ରମଣଂ ସ୍ଵେଦଜନ୍ଯା ସା ସଂଵିନ୍ମୂର୍ଛା ଭଵେଦ୍ଯଦା ତଦୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ସୁଶୋଭନଃ

ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଓ ଘମରେ ମୂର୍ଛା ହେଲେ, ସେହିଥିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଗର୍ଭୋ ଽଗର୍ଭ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଜପୋ ଵିଜପଃ କ୍ରମାତ୍ ଇଭୋ ଵା ଶରଭୋ ଵାପି ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଽଥ କେସରୀ

ଏହାକୁ ସଂସ୍କାର ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ଜପ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କେବେ ହାତୀ, କେବେ ହରିଣ, କେବେ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ, କେବେ ସିଂହ ଭଳି ହୁଏ।

ଗୃହୀତୋ ଦମ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଯଥାସ୍ଵସ୍ଥସ୍ତୁ ଜାଯତେ ତଥା ସମୀରଣୋ ଽସ୍ଵସ୍ଥୋ ଦୁରାଧର୍ଷଶ୍ ଚ ଯୋଗିନାମ୍

ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଦମନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଯଥାଯଥ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଦମନ କରିବା କଷ୍ଟକର।

ନ୍ଯାଯତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ ଏଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ଯଥୈଵ ମୃଗରାଙ୍ନାଗଃ ଶରଭୋ ଵାପି ଦୁର୍ମଦଃ

ଯଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ଏହା ସ୍ଥିରତାକୁ ପାଏ; ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ପଶୁ, ହାତୀ କିମ୍ବା ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସଂଯମରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

କାଲାନ୍ତରଵଶାଦ୍ଯୋଗାଦ୍ ଦମ୍ଯତେ ପରମାଦରାତ୍ ତଥା ପରିଚଯାତ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ସମତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି

ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଫଳରେ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିରତା ଓ ସମତା ଆସିଥାଏ।

ଯୋଗାଦଭ୍ଯସତେ ଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯସନଂ ନୈଵ ଜାଯତେ ଏଵମଭ୍ଯସ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୁନେଃ ପ୍ରାଣୋ ଵିନିର୍ଦହେତ୍

ଯିଏ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରାଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

ମନୋଵାକ୍କାଯଜାନ୍ ଦୋଷାନ୍ କର୍ତୁର୍ଦେହଂ ଚ ରକ୍ଷତି ସଂଯୁକ୍ତସ୍ଯ ତଥା ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଧୀମତଃ

ଯଦି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଭଲଭାବେ ଏକତ୍ର କରି କରେ, ତେବେ ଏହା ମନ, କଥା ଓ ଦେହର ଦୋଷରୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ।

ଦୋଷାତ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ନିଶ୍ଵାସସ୍ତେନ ଜୀର୍ଯତେ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଦିଵ୍ଯାଃ ଶାନ୍ତ୍ଯାଦଯଃ କ୍ରମାତ୍

ଏହିପରି ଦୋଷ ନଶ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ମନ୍ଦ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ।

ଶାନ୍ତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ ଚ ତଥା କ୍ରମାତ୍ ଆଦୌ ଚତୁଷ୍ଟଯସ୍ଯେହ ପ୍ରୋକ୍ତା ଶାନ୍ତିରିହ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଶାନ୍ତି, ପରମ ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ପ୍ରସାଦତା କ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିକୁ କୁହାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ସହଜାଗନ୍ତୁକାନାଂ ଚ ପାପାନାଂ ଶାନ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ ସଂଯମଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଵଚସାମିତି ସଂସ୍ମୃତା

ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଆଗନ୍ତୁକ ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ପରମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସଂଯମ, ଏହିପରି ପୁରାତନ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

ପ୍ରକାଶୋ ଦୀପ୍ତିରିତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସର୍ଵତଃ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧେର୍ଵୈ ମରୁତାମପି

ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆଲୋକକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ପଷ୍ଟତା ମନର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତା ବାତବାୟୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।

ପ୍ରସାଦ ଇତି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵାନ୍ତେ ତ୍ଵିହ ଚତୁଷ୍ଟଯେ ପ୍ରାଣୋ ଽପାନଃ ସମାନଶ୍ ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ

ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ 'ପ୍ରସାଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦେହରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରହିଛି—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ।