ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ମାସତୃପ୍ତିମଵାପ୍ଯାଗ୍ର୍ଯାଂ ପୀତ୍ଵା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଽମୃତମ୍ ପିତୃଭିଃ ପୀଯମାନସ୍ଯ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ କଲା ତୁ ଯା

ଏଭଳି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ପିଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇ, ପିତୃମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ପନ୍ଦର ତାରିଖର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପିତୃମାନେ ପିଉଛନ୍ତି,

ଯାଵତ୍ତୁ କ୍ଷୀଯତେ ତସ୍ଯ ଭାଗଃ ପଞ୍ଚଦଶସ୍ତୁ ସଃ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ତତସ୍ତସ୍ଯା ଅନ୍ତରା ପୂର୍ଯତେ ପୁନଃ

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ପନ୍ଦର ଅଂଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପୁଣି ପୂରଣ ହୁଏ।

ଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯୌ ଵୈ ପକ୍ଷାଦୌ ଷୋଡଶ୍ଯାଂ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତୌ ଏଵଂ ସୂର୍ଯନିମିତ୍ତୈଷା ପକ୍ଷଵୃଦ୍ଧିର୍ନିଶାକରେ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଷୋଡଶୀ ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ପକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ।

ଅଷ୍ଟଭିଶ୍ ଚ ହଯୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ରଥଃ ଵାରିତେଜୋମଯଶ୍ଚାଥ ପିଶଙ୍ଗୈଶ୍ଚୈଵ ଶୋଭନୈଃ

ସୋମପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଣି ଓ ଆଲୋକରୁ ତିଆରି ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପିଙ୍ଗଳ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ।

ଦଶଭିଶ୍ଚାକୃଶୈରଶ୍ଵୈର୍ ନାନାଵର୍ଣୈ ରଥଃ ସ୍ମୃତଃ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷ୍ମାମଯୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଦୈତ୍ଯାଚାର୍ଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ

ଶୁକ୍ରଙ୍କ ରଥରେ ଦଶଟି ସ୍ଲିମ୍ ଘୋଡ଼ା ଅଛି, ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିଆରି; ଏହା ଦୈତ୍ୟ ଗୁରୁ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଅଟୁଟ ରଥ।

ଅଷ୍ଟାଶ୍ଵଶ୍ଚାଥ ଭୌମସ୍ଯ ରଥୋ ହୈମଃ ସୁଶୋଭନଃ ଜୀଵସ୍ଯ ହୈମଶ୍ଚାଷ୍ଟାଶ୍ଵୋ ମନ୍ଦସ୍ଯାଯସନିର୍ମିତଃ

ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଙ୍କ ରଥ ଏଠି ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସୁନ୍ଦର ସୁନାରୁ ତିଆରି; ଜୀବ ଗ୍ରହର ରଥ ମଧ୍ୟ ସୁନାରୁ ତିଆରି ଏବଂ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଅଛି; ମନ୍ଦ (ଶନି) ଙ୍କ ରଥ ଲୋହାରୁ ତିଆରି।

ରଥ ଆପୋମଯୈରଶ୍ଵୈର୍ ଦଶଭିସ୍ତୁ ସିତେତରୈଃ ସ୍ଵର୍ଭାନୋର୍ଭାସ୍କରାରେଶ୍ ଚ ତଥା ଚାଷ୍ଟହଯଃ ସ୍ମୃତଃ

ରାହୁଙ୍କ ରଥ ଦଶଟି ପାଣିର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ଏମାନେ ସ୍ୱେତ ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗର; ଏଭଳି କେତୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ।

ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧା ଵୈ ଗ୍ରହାସ୍ତେ ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ ଏତେନ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାଶ୍ ଚ ଯଥାଯୋଗଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ଵୈ

ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ବନ୍ଧା ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ବାୟୁର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଘୂରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଘୂରି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଚାଲନ୍ତି।

ଯାଵନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାଶ୍ ଚ ତାଵନ୍ତଶ୍ଚୈଵ ରଶ୍ମଯଃ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାଶ୍ ଚ ଭ୍ରମନ୍ତୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ତମ୍

ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ କିରଣ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ବନ୍ଧା ଏବଂ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଧ୍ରୁବକୁ ମଧ୍ୟ ଘୂରାଇଥାନ୍ତି।

ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ ଯସ୍ମାଦ୍ଵହତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ପ୍ରଵହସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ

ଏମାନେ ଅଲାତ ଚକ୍ର ପରି ଘୂରୁଛନ୍ତି, ବାୟୁ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ଯେହেতୁ ସେ ଆଲୋକମାନେ ବହନ କରେ, ତେଣୁ ସେ 'ପ୍ରବାହ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ନକ୍ଷତ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ ଚ ତଥା ଗ୍ରହତାରାଗଣୈଃ ସହ ଉନ୍ମୁଖାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରଭୂତାଃ ଶ୍ରିତା ଦିଵି

ନକ୍ଷତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଚକ୍ର ଭାବେ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ, କେବେ ଆଗକୁ କେବେ ପଛକୁ ମୁହଁ କରନ୍ତି।

ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ରୁଵମେଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚେଶ୍ଵରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମେଢୀଭୂତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଦିଵି

ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଧ୍ରୁବକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି, ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ଧ୍ରୁବ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ସଵିତୁଃ ସ୍ମୃତଃ ତ୍ରିଗୁଣସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ପ୍ରମାଣତଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳର ବ୍ୟାସ ନବହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପରିଧି ତିନିଗୁଣା, ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଵିସ୍ତାରଃ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତଃ ତୁଲ୍ଯସ୍ତଯୋସ୍ତୁ ସ୍ଵର୍ଭାନୁର୍ ଭୂତ୍ଵାଧସ୍ତାତ୍ପ୍ରସର୍ପତି

ଚନ୍ଦ୍ରର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇଗୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଏହି ଦୁଇଁଠାରେ ସମାନ ଏବଂ ତଳେ ଚଳାଏ।

ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ପୃଥିଵୀଛାଯାଂ ନିର୍ମିତାଂ ମଣ୍ଡଲାକୃତିମ୍ ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ବୃହତ୍ସ୍ଥାନଂ ତୃତୀଯଂ ଯତ୍ ତମୋମଯମ୍

ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଗୋଲାକାର ଆକୃତିରେ ନେଇ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ତୃତୀୟ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ତିଆରି।

ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାଚ୍ଚ ପ୍ରମାଣତଃ

ଚନ୍ଦ୍ରର ଏକ ଷୋଡଶ ଅଂଶ ଭୂଗୋଳ ଓ ଦୂରତା ଅନୁଯାୟୀ ଶୁକ୍ରକୁ ଦିଆଯାଇଛି।

ଭାର୍ଗଵାତ୍ପାଦହୀନସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ବୃହସ୍ପତିଃ ପାଦହୀନୌ ଵକ୍ରସୌରୀ ତଥାଯାମପ୍ରମାଣତଃ

ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ବୃହସ୍ପତି ଅଟେ। ଏହିପରି, ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶନି ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପରେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ଅଟନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମାପ ସମାନ ନୁହେଁ।

ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ଵପୁଷ୍ମନ୍ତୀହ ଯାନି ଵୈ

ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶନିଠାରୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ବ୍ୟାପକତା ଓ ମଣ୍ଡଳରେ ବୁଧ ଅଟେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକାରରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

ବୁଧେନ ତାନି ତୁଲ୍ଯାନି ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଦପି ପ୍ରାଯଶଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗୀନି ଵିଦ୍ଯାଦୃକ୍ଷାଣି ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍

ସେମାନେ ବ୍ୟାପକତା ଓ ମଣ୍ଡଳରେ ବୁଧ ସମାନ। ଜେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଅଟେ, ସେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ତାରାମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଏହିପରି।

ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ହୀନାନି ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ଶତାନି ପଞ୍ଚ ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ଯୋଜନେ

ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକାରମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚଶ ଶତ, ଚାରିଶ ଶତ, ତିନିଶ ଶତ ଓ ଦୁଇଶ ଶତ ଯୋଜନା କମ୍।

ସର୍ଵୋପରି ନିକୃଷ୍ଟାନି ତାରକାମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଯୋଜନଦ୍ଵଯମାତ୍ରାଣି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ

ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଛି ଛୋଟ ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଯାହାର ମାପ ଦୁଇ ଯୋଜନା। ଏହାଠାରୁ ଛୋଟ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ।

ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଷାଂ ଗ୍ରହା ଯେ ଦୂରସର୍ପିଣଃ ସୌରୋ ଽଙ୍ଗିରାଶ୍ ଚ ଵକ୍ରଶ୍ ଚ ଜ୍ଞେଯା ମନ୍ଦଵିଚାରିଣଃ

ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ତିନିଟି ଗ୍ରହ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରକୁ ଚଳନ୍ତି: ଶନି, ମଙ୍ଗଳ ଓ ପଛୁଆ ଗ୍ରହ, ଯେଉଁମାନେ ଧୀର ଗତିର।

ତେଭ୍ଯୋ ଽଧସ୍ତାତ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ପୁନରନ୍ଯେ ମହାଗ୍ରହାଃ ସୂର୍ଯଃ ସୋମୋ ବୁଧଶ୍ଚୈଵ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚୈଵ ଶୀଘ୍ରଗାଃ

ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଅଛନ୍ତି ଚାରିଟି ଅନ୍ୟ ମହାଗ୍ରହ: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଧ ଓ ଶୁକ୍ର, ସମସ୍ତେ ତ୍ୱରିତ ଗତିର।

ତାଵନ୍ତ୍ଯସ୍ତାରକାଃ କୋଟ୍ଯୋ ଯାଵନ୍ତ୍ଯୃକ୍ଷାଣି ସର୍ଵଶଃ ଧ୍ରୁଵାତ୍ ତୁ ନିଯମାଚ୍ଚୈଷାମ୍ ଋକ୍ଷମାର୍ଗେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ

ଯେତେ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ସେତେ କୋଟି ତାରା ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ତାରାଠାରୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ନକ୍ଷତ୍ରମାର୍ଗରେ ନିଶ୍ଚିତ।

ସପ୍ତାଶ୍ଵସ୍ଯୈଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନୀଚୋଚ୍ଚତ୍ଵମନୁକ୍ରମାତ୍ ଉତ୍ତରାଯଣମାର୍ଗସ୍ଥୋ ଯଦା ପର୍ଵସୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ

ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ଭାବେ ଚଳିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାର୍ଗରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ପର୍ବ ସମୟରେ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ଥାଏ,

ଉଚ୍ଚତ୍ଵାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୀଘ୍ରଂ ନାତିଵ୍ଯକ୍ତୈର୍ଗଭସ୍ତିଭିଃ ତଦା ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗସ୍ଥୋ ନୀଚାଂ ଵୀଥିମୁପାଶ୍ରିତଃ

ଉଚ୍ଚତା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଦ୍ରୁତ ଦେଖାଯାଏ, ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ କିରଣ ନୁହେଁ; ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଥିଲେ, ତଳ ଦିଗକୁ ଚାଲେ।

ଭୂମିରେଖାଵୃତଃ ସୂର୍ଯଃ ପୌର୍ଣିମାଵାସ୍ଯଯୋସ୍ ତଦା ଦଦୃଶେ ଚ ଯଥାକାଲଂ ଶୀଘ୍ରମସ୍ତମୁପୈତି ଚ

ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଏ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଦ୍ରୁତ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରମାର୍ଗସ୍ଥୋ ହ୍ଯ୍ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ ଦଦୃଶେ ଦକ୍ଷିଣେ ମାର୍ଗେ ନିଯମାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଚ

ଏହିପରି, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗତିଯୋଗେନ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତମସା ଵୃତଃ ସମାନକାଲାସ୍ତମଯୌ ଵିଷୁଵତ୍ସୁ ସମୋଦଯୌ

ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗତି ଏବଂ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଏ; ବିଷୁବ୍ୟ ସମୟରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟ ସମାନ ହୁଏ।