ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ଅସ୍ଯୈଵେହ ପ୍ରସାଦାତ୍ତୁ ଵୃଷ୍ଟିର୍ନାନାଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ ସହସ୍ରଗୁଣମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଦତ୍ତେ କିରଣୈର୍ଜଲମ୍

ସେଉଁଠିଏଙ୍କର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବର୍ଷା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହୁଏ; ସେଉଁଠିଏ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ, ହଜାରଗୁଣା ଭାବେ ଫେରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି ।

ଜଲସ୍ଯ ନାଶୋ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଵା ନାସ୍ତ୍ଯେଵାସ୍ଯ ଵିଚାରତଃ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ଵାଯୁର୍ ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ

ତାଙ୍କର ବିଚାରରେ ଜଳର ନାଶ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି କିଛି ନାହିଁ; ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାୟୁ ପୁନି ବର୍ଷାକୁ ଏକତ୍ର କରେ ।

ଗ୍ରହାନ୍ ନିଃସୃତ୍ଯ ସୂର୍ଯାତ୍ ତୁ କୃତ୍ସ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲେ ଚାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କେ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତା

ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଚଳି, ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

ସୌରଂ ସଂକ୍ଷେପତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରଥଂ ଶଶିନ ଏଵ ଚ ଗ୍ରହାଣାମ୍ ଇତରେଷାଂ ଚ ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ଚାମ୍ବୁପଃ

ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ରର ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଜଳବାହକ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ସୌରସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥସ୍ତ୍ଵର୍ଥଵଶେନ ସଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏହା ବର୍ଷର ଅଂଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ।

ତ୍ରିନାଭିନା ତୁ ଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ସମନ୍ଵିତଃ ସୌଵର୍ଣଃ ସର୍ଵଦେଵାନାମ୍ ଆଵାସୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ

ଏହି ରଥରେ ତିନିଟି ନାଭି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଆରା ଥାଏ, ସୁନାରେ ତିଆରି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଓ ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିବାସ ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ ସ୍ମୃତଃ ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ଽପି ରଥୋପସ୍ଥାଦ୍ ଈଷାଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରମାଣତଃ

ଏହାର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ୯,୦୦୦ ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଥର ତଳଠାରୁ ଧୁରା ଦୁଇଗୁଣା ଲମ୍ବରେ ମାପାଯାଏ ।

ଅସଙ୍ଗୈସ୍ତୁ ହଯୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଯତଶ୍ଚକ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଥିତୈଃ ଵାଜିନସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ସପ୍ତ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ ନିର୍ମିତାସ୍ତୁ ତେ

ଯେଉଁଠି ଚକ୍ର ରହିଛି, ସେଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ଚକ୍ରର ସାତଟି ଘୋଡ଼ା, ଛନ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି ।

ଚକ୍ରପକ୍ଷେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ସହାଶ୍ଵଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତେ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତେ ଧ୍ରୁଵଃ

ଚକ୍ରର କାଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠିତ କରାଯାଇଛି, ଧୁରାରେ ଅକ୍ଷ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲଗାଯାଇଛି । ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ଧୁରା ସହିତ ଅକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଘୂରୁଛି ।

ଅକ୍ଷଃ ସହୈକଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେ ଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ପ୍ରେରକୋ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଧୀମାନ୍ ଧ୍ରୁଵୋ ଵୈ ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ

ଏହି ଅକ୍ଷ ଏକ ଚକ୍ର ସହିତ ଧୁରା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ । ପ୍ରବଳ ଧୁରା, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ଆଲୋକମାନେକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ ।

ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟିସମ୍ବଦ୍ଧୌ ଦ୍ଵୌ ରଶ୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ଭ୍ରମତେ ରଶ୍ମିନିବଦ୍ଧଃ ସ ଯୁଗାକ୍ଷଯୋଃ

ଏହି ରଥର ଦୁଇଟି କିରଣ, ଯୁଗ ଓ ଅକ୍ଷର ଶିରାରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି । ଧୁରା ସହିତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଥିବା ଯୁଗ ଓ ଅକ୍ଷ ଘୂରୁଛି ।

ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ସ୍ଯୁଃ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ହି

ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି ହୁଏ । ଯୁଗ ଓ ଅକ୍ଷର ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ରଥର ଡାହାଣ ପଟେ ଅଛି ।

ଧ୍ରୁଵେଣ ପ୍ରଗୃହୀତେ ଵୈ ଵିଚକ୍ରାଶ୍ଵେ ଚ ରଜ୍ଜୁଭିଃ ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧ୍ରୁଵଂ ରଶ୍ମୀ ଚ ତାଵୁଭୌ

ଧୁରା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ରଶୀ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ରଥ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ଦୁଇଟି କିରଣ ସଦା ଧୁରାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ।

ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟିସ୍ତ୍ଵେତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମିସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ କୀଲେ ସକ୍ତା ଯଥା ରଜ୍ଜୁର୍ ଭ୍ରମତେ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍

ଏହି ବାୟୁଚାଳିତ ରଥର ଯୁଗ ଓ ଅକ୍ଷର ଶିରା ଏକ କିଲାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି । ଏହା ରଶୀ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂରୁଛି ।

ଭ୍ରାମ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତୁ ମଣ୍ଡଲେଷୂତ୍ତରାଯଣେ ଵର୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ଭ୍ରମତା ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ

ଏହା ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତରାୟଣରେ କିରଣମାନେ ମଣ୍ଡଳରେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି ହୁଏ ।

ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତେ ଵୈ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତେ ତଦା ଆଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ଥଃ ସୂର୍ଯୋ ଽଥ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ

ଧୁରା ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ କିରଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ଟାଣି ନିଆଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ରହି ମଣ୍ଡଳରେ ଘୂରୁଛି ।

ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ଦ୍ଵଯୋଃ ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନାଭ୍ଯାଂ ରଶ୍ମିଭ୍ଯାଂ ପୁନରେଵ ତୁ

ଦୁଇଟି ଅଂଶର ମଧ୍ୟରେ ଅସୀ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି । ଧୁରା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା କିରଣମାନେ ପୁଣି ଫେରି ଆସନ୍ତି ।

ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଉଦ୍ଵେଷ୍ଟଯନ୍ ସ ଵେଗେନ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଗଚ୍ଛତି

ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାରେ ମଣ୍ଡଳରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ତିନି ବେଗରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରି ଆଗେଇଯାନ୍ତି ।

ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନିତ୍ଯଂ ମୁନଯଶ୍ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ ଯଜନ୍ତି ସତତଂ ଦେଵଂ ଭାସ୍କରଂ ଭଵମୀଶ୍ଵରମ୍

ଏହିପରି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଦିନ ରାତି ସଦା ଭାସ୍କର, ଭବମୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି ।

ସରଥୋ ଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈର୍ ଆଦିତ୍ଯୈର୍ମୁନିଭିସ୍ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ ଚ ଗ୍ରାମଣୀସର୍ପରାକ୍ଷସୈଃ

ଏହି ରଥକୁ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ।

ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ କ୍ରମେଣ ତୁ ଆପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚାଦିତ୍ଯଂ ତେଜୋଭିର୍ ଭାସ୍କରଂ ଶିଵମ୍

ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତି ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମେ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ।

ଗ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଵଚୋଭିସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ମୁନଯୋ ରଵିମ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ନୃତ୍ଯଗେଯୈରୁପାସତେ

ଋଷିମାନେ ନିଜ ରଚିତ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ରବିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରନ୍ତି ।

ଗ୍ରାମଣୀଯକ୍ଷଭୂତାନି କୁର୍ଵତେ ଽଭୀଷୁସଂଗ୍ରହମ୍ ସର୍ପା ଵହନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯଂ ଯାତୁଧାନା ଅନୁଯାନ୍ତି ଚ

ଗ୍ରାମଣୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଏକତ୍ର କରନ୍ତି; ସର୍ପମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।

ଵାଲଖିଲ୍ଯା ନଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତଂ ପରିଵାର୍ଯୋଦଯାଦ୍ରଵିମ୍ ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ଵସନ୍ତୀହ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଦିଵାକରେ

ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି, ଉଦୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି । ଏମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରତି ଦୁଇ ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବସନ୍ତି ।

ମଧୁଶ୍ ଚ ମାଧଵଶ୍ଚୈଵ ଶୁକ୍ରଶ୍ ଚ ଶୁଚିରେଵ ଚ ନଭୋନଭସ୍ଯୌ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ଇଷଶ୍ଚୋର୍ଜସ୍ତଥୈଵ ଚ

ମଧୁ ଓ ମାଧବ, ଶୁକ୍ର ଓ ଶୁଚି, ନଭସ୍ ଓ ନଭସ୍ୟ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇଷ ଓ ଊର୍ଜା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।

ସହଃସହସ୍ଯୌ ଚ ତଥା ତପସ୍ଯଶ୍ ଚ ତପଃ ପୁନଃ ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାସ୍ତୁ ଵର୍ଷଂ ଵୈ ମାନୁଷଂ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଏହି ସହସ, ସହସ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ତପଃ — ଏମାନେ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ମିଳି ଏକ ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ଵାସନ୍ତିକସ୍ ତଥା ଗ୍ରୈଷ୍ମଃ ଶୁଭୋ ଵୈ ଵାର୍ଷିକସ୍ ତଥା ଶାରଦଶ୍ ଚ ହିମଶ୍ଚୈଵ ଶୈଶିର ଋତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ

ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର — ଏହି ଛଅ ଋତୁ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଧାତାର୍ଯମାଥ ମିତ୍ରଶ୍ ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ର ଏଵ ଚ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପୂଷା ଚ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଽଂଶୁର୍ ଭଗସ୍ ତଥା

ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ୍, ପୂଷା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁ ଓ ଭଗ — ଏହିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ ଚ ପୁଲହଶ୍ଚାତ୍ରିରେଵ ଚ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚାଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ଭୃଗୁର୍ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ଵରଃ

ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ବୃଗୁ — ଏମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।