ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଯତୋ ଽଭ୍ରାଣି ମେହନାନ୍ମେଘ ଉଚ୍ଯତେ କାଷ୍ଠାଵାହାଶ୍ ଚ ଵୈରିଞ୍ଚ୍ଯାଃ ପକ୍ଷାଶ୍ଚୈଵ ପୃଥଗ୍ଵିଧାଃ

ମେଘ ତଳକୁ ପଡ଼ୁନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ମେଘ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଡେଙ୍କା ଥିବା ଏହି ମେଘ କାଠ ବୋହିନେଇଥାଏ।

ଆଜ୍ଯାନାଂ କାଷ୍ଠସଂଯୋଗାଦ୍ ଅଗ୍ନେର୍ଧୂମଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ ଦ୍ଵିତୀଯାନାଂ ଚ ସଂଭୂତିର୍ ଵିରିଞ୍ଚୋଚ୍ଛ୍ଵାସଵାଯୁନା

ଘିଅ ଓ କାଠର ଯୋଗରେ ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂମ ଉପଜେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଧୂମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭୂଭୃତାଂ ତ୍ଵଥ ପକ୍ଷୈସ୍ତୁ ମଘଵଚ୍ଛେଦିତୈସ୍ତତଃ ଵାହ୍ନେଯାସ୍ତ୍ଵଥ ଜୀମୂତାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଵହସ୍ଥାନଗାଃ ଶୁଭାଃ

ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଡେଙ୍କା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ଅଗ୍ନିର ଶୁଭ ମେଘ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ଵିରିଞ୍ଚୋଚ୍ଛ୍ଵାସଜାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵହସ୍କନ୍ଧଜାସ୍ତତଃ ପକ୍ଷଜାଃ ପୁଷ୍କରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଵର୍ଷନ୍ତି ଚ ଯଦା ଜଲମ୍

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବାୟୁର ଶାଖାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଡେଙ୍କାରୁ ହୋଇଥିବା ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମେଘ ସମୟ ଆସିଲେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ମୂକାଃ ସଶବ୍ଦଦୁଷ୍ଟାଶାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତୈଃ କୃତ୍ଯଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ କ୍ଷାମଵୃଷ୍ଟିପ୍ରଦା ଦୀର୍ଘକାଲଂ ଶୀତସମୀରିଣଃ

ମୌନ, ଶବ୍ଦିତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମେଘ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଶୀତଳ ବାୟୁ ରହିଛି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ଜୀଵକାଶ୍ ଚ ତଥା କ୍ଷୀଣା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଵନିଵିଵର୍ଜିତାଃ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାକ୍ରୋଶମାତ୍ରେ ତୁ ଧରାପୃଷ୍ଠାଦିତସ୍ତତଃ

ତେଣୁ, 'ଜୀବକ' ମେଘ ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନ ନଥାଏ, ସେମାନେ ଭୂମିରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

ଅର୍ଧକ୍ରୋଶେ ତୁ ସର୍ଵେ ଵୈ ଜୀମୂତା ଗିରିଵାସିନଃ ମେଘା ଯୋଜନମାତ୍ରଂ ତୁ ସାଧ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ବହୁତୋଯଦାଃ

ସମସ୍ତ ପର୍ବତବାସୀ ମେଘ ଭୂମିରୁ ଅର୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବହୁ ପରିମାଣରେ ବର୍ଷା ହୁଏ, ସେମାନେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି।

ଧରାପୃଷ୍ଠାଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ କ୍ଷ୍ମାଯାଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗୁଣସମନ୍ଵିତାଃ ତେଷାଂ ତେଷାଂ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗଂ ତ୍ରେଧା କଥିତମତ୍ର ତୁ

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଭୂମିର ଉପରୁ ବିଜୁଳିର ଗୁଣ ଥିବା ମେଘ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଷା ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ପକ୍ଷଜାଃ କଲ୍ପଜାଃ ସର୍ଵେ ପର୍ଵତାନାଂ ମହତ୍ତମାଃ କଲ୍ପାନ୍ତେ ତେ ଚ ଵର୍ଷନ୍ତି ରାତ୍ରୌ ନାଶାଯ ଶାରଦାଃ

ପକ୍ଷ ଓ କଳ୍ପବୃକ୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ମେଘ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସେମାନେ ରାତିରେ ବର୍ଷା କରି ଶରତ୍କାଳର ନାଶ କରନ୍ତି।

ପକ୍ଷଜାଃ ପୁଷ୍କରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଵର୍ଷନ୍ତି ଚ ଯଦା ଜଲମ୍ ତଦାର୍ଣଵମଭୂତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ଶେତେ ନିଶୀଶ୍ଵରଃ

ପକ୍ଷୀମାନେ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳ ଝରାଇଲେ, ସମସ୍ତ ସାଗର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।

ଆଗ୍ନେଯାନାଂ ଶ୍ଵାସଜାନାଂ ପକ୍ଷଜାନାଂ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ ଜଲଦାନାଂ ସଦା ଧୂମୋ ହ୍ଯ୍ ଆପ୍ଯାଯନ ଇତି ସ୍ମୃତଃ

ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମେଘମାନଙ୍କରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ସଦା ପୋଷଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।

ପୌଣ୍ଡ୍ରାସ୍ତୁ ଵୃଷ୍ଟଯଃ ସର୍ଵା ଵୈଦ୍ଯୁତାଃ ଶୀତଶସ୍ଯଦାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଦେଶେଷୁ ପତିତା ନାଗାନାଂ ଶୀକରା ହିମାଃ

ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶରେ ପଡୁଥିବା ସମସ୍ତ ବର୍ଷା ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଜନିତ, ଶୀତଳ ଓ ଅଧିକ ଫସଲ ଦେଇଥାଏ । ସେଠାରେ ପଡୁଥିବା ତୁଷାର ଓ ହିମ ନାଗମାନଙ୍କର ଜଳବିନ୍ଦୁ ।

ଗାଙ୍ଗା ଗଙ୍ଗାମ୍ବୁସମ୍ଭୂତା ପର୍ଜନ୍ଯେନ ପରାଵହୈଃ ନଗାନାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ଦିଗ୍ଗଜାନାଂ ସମାକୁଲମ୍

ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଗଙ୍ଗାଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବର୍ଷା ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀମାନେ, ଦିଗ୍‌ଗଜମାନେ ଏଠି ଭିଡ଼ି ରହନ୍ତି ।

ମେଘାନାଂ ଚ ପୃଥଗ୍ଭୂତଂ ଜଲଂ ପ୍ରାଯାଦଗାଦଗମ୍ ପରାଵହୋ ଯଃ ଶ୍ଵସନଶ୍ ଚାନଯତ୍ଯମ୍ବିକାଗୁରୁମ୍

ମେଘମାନଙ୍କରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିବା ଜଳ ବେଶିଭାଗ ପରାବହ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଯାଏ ।

ମେନାପତିମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ପରମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ତ୍ଵ୍ ଅପରାନ୍ତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ

ମେନାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ଦେଶର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଏ ।

ଵୃଷ୍ଟଯଃ କଥିତା ହ୍ଯଦ୍ଯ ଦ୍ଵିଧା ଵସ୍ତୁ ଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ସସ୍ଯଦ୍ଵଯସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ଯଥାମତି

ଆଜି ବର୍ଷାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ । ମୁଁ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫସଲ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାନୁର୍ମହାତେଜା ଵୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଶ୍ଵଦୃଗ୍ ଵିଭୁଃ ସୋ ଽପି ସାକ୍ଷାଦ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଶ୍ ଚେଶାନଃ ପରମଃ ଶିଵଃ

ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା—ସେଉଁଠିଏ, ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପ୍ରକୃତ ପରମ ଶିବ ।

ସ ଏଵ ତେଜସ୍ତ୍ଵୋଜସ୍ତୁ ବଲଂ ଵିପ୍ରା ଯଶଃ ସ୍ଵଯମ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଆତ୍ମା ମନ୍ଯୁର୍ ଵିଦିଗ୍ ଦିଶଃ

ସେଉଁଠିଏ ତେଜ, ଓଜ, ଶକ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କୀର୍ତ୍ତି, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା, କ୍ରୋଧ, ଦିଗ୍ ଓ ଦିଶା ।

ସତ୍ଯଂ ଋତଂ ତଥା ଵାଯୁର୍ ଅଂବରଂ ଖଚରଶ୍ ଚ ସଃ ଲୋକପାଲୋ ହରିର୍ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମହେଶ୍ଵରଃ

ସେଉଁଠିଏ ସତ୍ୟ, ଋତ, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା; ସେଉଁଠିଏ ଲୋକପାଳ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର—ପ୍ରକୃତ ମହେଶ୍ୱର ।

ସହସ୍ରକିରଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଷ୍ଟହସ୍ତଃ ସୁମଙ୍ଗଲଃ ଅର୍ଧନାରିଵପୁଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ତ୍ରିନେତ୍ରସ୍ ତ୍ରିଦଶାଧିପଃ

ସେଉଁଠିଏ ହଜାର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଅଷ୍ଟବାହୁ, ଅତି ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅର୍ଧନାରୀ ରୂପୀ, ପ୍ରକୃତ ତ୍ରିନେତ୍ର, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ନାୟକ ।

ଅସ୍ଯୈଵେହ ପ୍ରସାଦାତ୍ତୁ ଵୃଷ୍ଟିର୍ନାନାଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ ସହସ୍ରଗୁଣମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଦତ୍ତେ କିରଣୈର୍ଜଲମ୍

ସେଉଁଠିଏଙ୍କର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବର୍ଷା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହୁଏ; ସେଉଁଠିଏ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ, ହଜାରଗୁଣା ଭାବେ ଫେରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି ।

ଜଲସ୍ଯ ନାଶୋ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଵା ନାସ୍ତ୍ଯେଵାସ୍ଯ ଵିଚାରତଃ ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତୋ ଵାଯୁର୍ ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ

ତାଙ୍କର ବିଚାରରେ ଜଳର ନାଶ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି କିଛି ନାହିଁ; ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାୟୁ ପୁନି ବର୍ଷାକୁ ଏକତ୍ର କରେ ।

ଗ୍ରହାନ୍ ନିଃସୃତ୍ଯ ସୂର୍ଯାତ୍ ତୁ କୃତ୍ସ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲେ ଚାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କେ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତା

ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଚଳି, ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

ସୌରଂ ସଂକ୍ଷେପତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରଥଂ ଶଶିନ ଏଵ ଚ ଗ୍ରହାଣାମ୍ ଇତରେଷାଂ ଚ ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ଚାମ୍ବୁପଃ

ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ରର ରଥ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଜଳବାହକ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ସୌରସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥସ୍ତ୍ଵର୍ଥଵଶେନ ସଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏହା ବର୍ଷର ଅଂଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ।

ତ୍ରିନାଭିନା ତୁ ଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ସମନ୍ଵିତଃ ସୌଵର୍ଣଃ ସର୍ଵଦେଵାନାମ୍ ଆଵାସୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ

ଏହି ରଥରେ ତିନିଟି ନାଭି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଆରା ଥାଏ, ସୁନାରେ ତିଆରି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଓ ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିବାସ ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ ସ୍ମୃତଃ ଦ୍ଵିଗୁଣୋ ଽପି ରଥୋପସ୍ଥାଦ୍ ଈଷାଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରମାଣତଃ

ଏହାର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ୯,୦୦୦ ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଥର ତଳଠାରୁ ଧୁରା ଦୁଇଗୁଣା ଲମ୍ବରେ ମାପାଯାଏ ।

ଅସଙ୍ଗୈସ୍ତୁ ହଯୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଯତଶ୍ଚକ୍ରଂ ତତଃ ସ୍ଥିତୈଃ ଵାଜିନସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ସପ୍ତ ଛନ୍ଦୋଭିର୍ ନିର୍ମିତାସ୍ତୁ ତେ

ଯେଉଁଠି ଚକ୍ର ରହିଛି, ସେଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ଚକ୍ରର ସାତଟି ଘୋଡ଼ା, ଛନ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି ।

ଚକ୍ରପକ୍ଷେ ନିବଦ୍ଧାସ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ଚାକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ସହାଶ୍ଵଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତେ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତେ ଧ୍ରୁଵଃ

ଚକ୍ରର କାଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠିତ କରାଯାଇଛି, ଧୁରାରେ ଅକ୍ଷ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲଗାଯାଇଛି । ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ଧୁରା ସହିତ ଅକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଘୂରୁଛି ।