ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଯେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା, ପୂର୍ବରୁ ଅପ୍ରକଟ ଥିବା ପ୍ରକୃତି ଶୈବୀ ରୂପ ଦାରଣ କଲେ । ସେ ସମୟରେ, ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ଶୈବୀ ପ୍ରକୃତିରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅପ୍ରକଟରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ । ସେ ଜଗତର ଧାରିଣୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ "ଅଜା" ନାମରେ ସ୍ମୃତ । ସେ ଅଜା ପ୍ରକୃତି, ଲାଲ, ସ୍ୱେତ ଏବଂ କଳା ରୂପରେ ଏକମାତ୍ରା ମାତୃକା, ଅନେକ ଜୀବର ଜନନୀ । ଶିବ, ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ମାତୃ ଏବଂ ମୂଳ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ । ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଜା, ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ଏହି ଅଜା ପ୍ରକୃତି ଜଗତର ମାତୃ ଭାବେ ଅଜ ନାଥ ସହ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଏହି ଅଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରକୃତିରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ସୃଷ୍ଟି ଆଶାରେ, ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅପ୍ରକଟ ଓ ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱୟଂରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପର କ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଥିବା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ତା'ପରେ, ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ଅହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଅବିନାଶୀ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆକାଶ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କରି ତାହାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ ଏବଂ ଶବ୍ଦର କାରଣ ହୁଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକରୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ବାୟୁରୁ ରୂପ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ତା'ପରେ ଅଗ୍ନି; ରସ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାଠାରୁ ଗନ୍ଧ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ଏହିପରି, ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ; ସ୍ଵଭାବତଃ କ୍ରିୟାଶୀଳ ବାୟୁ ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ । ଦେବତା ଅଗ୍ନି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରସ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ; ସମସ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ । ଏହିପରି, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ତାହାରୁ କମ୍ ରସ ଥିବା ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ତିନି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବାୟୁ ଦୁଇ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଆକାଶ ଏକ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମହାଭୂତର ସୃଷ୍ଟି ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ହୁଏ । ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ବୈକାରିକ ଅହଂକାର ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅହଂକାରରୁ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣ କରାଯାଏ । ଏଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସମିଳିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ତିଆରି କରେ । ସେଠାରୁ, ପାଣିରେ ବୁଲିଥିବା ବୁଲବୁଲି ପରି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଠିକ୍ ସେଇ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ଭି ଅଟୁଟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଦ୍ୟମାନ । ଏହି ଅଣ୍ଡର ବାହାରେ ପାଣି ଦଶଗୁଣି ମାପରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ; ଏହି ପାଣିକୁ ଆଉ ଦଶଗୁଣି ଅଗ୍ନି ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି । ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣି ବାୟୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି; ବାୟୁକୁ ଆଉ ଦଶଗୁଣି ଆକାଶ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି । ଏହିପରି, ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଏବଂ ସେହି ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ସାତଟି ଆବରଣ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଆତ୍ମା କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହିପରି ଅନେକ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏଠାରେ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଚାରି ମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଭବଙ୍କୁ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏହା ପରେ ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ଏହି ଅଣ୍ଡର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ପରସ୍ପର ଘଟେ; ମହେଶ୍ୱର ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଏବଂ ପାଳନର କର୍ତ୍ତା । ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ସେ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ, ପାଳନକାଳରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ତମସ୍ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ ଅଛନ୍ତି । ସେ ଏହି ତିନି ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ । ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୂଳ ସୃଷ୍ଟା, ସଂହାରକ ଏବଂ ରକ୍ଷକ; ଏହିପରି ମହେଶ୍ୱର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ସଦାଶିବ, ଭବ, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ରୂପ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣ୍ଡରେ ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହାକୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଶୁଭ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଅଚିନ୍ତିତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିର ସମୟକୁ ଏକ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୃଷ୍ଟିର ରାତି ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟର ରାତି । ଦିନରେ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ରାତିରେ ପ୍ରଳୟ ଘଟନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି କେବଳ ଉପମା ମାତ୍ର, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ନାହିଁ । ଦିନରେ ସମସ୍ତ ରୂପ, ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି । ରାତିରେ ସମସ୍ତେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରାତି ଶେଷରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହିପରି, ତାଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିର ଅନ୍ତର ଏପରି ଅଛି । ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର ଶେଷରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନୁ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ଏକ କୃତ ଯୁଗ ହୁଏ । କୃତ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଶତ ବର୍ଷ ଉଷା କାଳ ଏବଂ ଏହାର ଅଂଶ ଅଛି; ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ—ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, ତିଷ୍ୟ ପାଇଁ—ତିନିଶ ଶତ, ଦୁଇଶ ଶତ, ଏବଂ ଏକଶ ଶତ ବର୍ଷ ଉଷା କାଳ ଅଛି ।