ଅଦୃଶ୍ୟ ଯାହାକୁ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୈବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚି ନାହିଁ, ଏହା ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କର ଚିହ୍ନ; ଯେଉଁଠାରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଥାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଷ୍ଟୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସପ୍ତଧା, ଅଷ୍ଟଧା, ଏବଂ ପୁନଃ ଏକାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସେଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଜଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ଶିବ ସ୍ୱରୂପ। ଏକ ଅଂଶରୁ ସୃଷ୍ଟି ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି। ପୁନଃ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଲୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଲିଙ୍ଗ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଏହି ସମସ୍ତ ମନିଷ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ; ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ବୀଜ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରା। ବୀଜ, ଗର୍ଭ ଓ ଅବୀଜ—ଏହି ଅବୀଜକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୀଜ, ଗର୍ଭ ଓ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂନାମ ଅଛନ୍ତି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମୁନି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜର ଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ; ଏଭଳି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁରାଣରେ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଶିବ ଦେଖିଲେ, ସେ ଶୈବୀ ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବେ ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ସେ ଜଗତର ଧାରିଣୀ, ଅଜା ନାମରେ ସ୍ମରିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସେ ଅଜା, ଲାଲ, ଧଳା ଓ କଳା ରୂପରେ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମାଆ; ସେଠାରେ, ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରୀତି ରଖି, ସେ ମାଆ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଜ, ତାଙ୍କର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଉପଭୋଗ କରି, ପୃଥକ୍ ହେଲେ; ଏହି ଅଜା ଜଗତର ମାଆ ଅଜ ସହ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ମହତ୍ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ ଏବଂ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ମହତ୍, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥିତିରୁ ପ୍ରକାଶିତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ମହତ୍ ଠାରୁ ନିଷ୍ଚୟ ଓ ସଂକଳ୍ପର କ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ତିନି ଗୁଣର ମହତ୍ ଠାରୁ ରଜସ ଅଧିକ୍ୟ ଅହଂକାର ଉପଜେ। ଏହି ତମୋମୟ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ମହତ୍ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଅହଂକାର ଠାରୁ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ, ସେଠାରୁ ଅବିନାଶୀ ଆକାଶ ଉପଜେ; ଆକାଶ ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ଅଛି, ସେ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦର କାରଣ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଆକାଶ ଠାରୁ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାଠାରୁ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହାଠାରୁ ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ରସ ଠାରୁ ଜଳ, ଏହି ସବୁଠାରୁ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭବିତ। ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ; ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଅଗ୍ନି ରସ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରେ; ଜଳ ସମସ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅଳ୍ପ ଥିବା ବସ୍ତୁ ଉପଜେ; ଅଗ୍ନି ତିନି ଗୁଣରେ, ବାୟୁ ଦୁଇ ଗୁଣରେ ଉପଜିଥାଏ। ଆକାଶ ଏକ ଗୁଣର ଦେବତା, ଅଖଣ୍ଡ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ବୈକାରିକ ଏକାସାଥି ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ଅହଂକାରରୁ ସୃଷ୍ଟି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନଉପଜେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ମହତ୍ ଠାରୁ ବିଶେଷ ପଦାର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ସେଠାରୁ, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଭି ଅଟୁଟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବାହାରୁ ଜଳ ଦଶଗୁଣ ମାପରେ ଆବୃତ କରିଛି; ସେଠାରୁ ଜଳକୁ ବାହାରୁ ଅଗ୍ନି ଦଶଗୁଣ ମାପରେ ଆବୃତ କରିଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାହାରୁ ବାୟୁ ଦଶଗୁଣ ମାପରେ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ବାୟୁକୁ ବାହାରୁ ଆକାଶ ଦଶଗୁଣ ମାପରେ ଆବୃତ କରିଛି। ବାୟୁ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏବଂ ଅହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ; ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଶବ୍ଦର ମୂଳ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସାତଟି ଆବରଣ କୁହନ୍ତି; ଏହାର ଆତ୍ମା କମଳାସନୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଏପରି ଅନେକ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏଠି ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏପରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରସ୍ପର ଲୟ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ; ମହେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି, ଲୟ ଓ ପାଳନର କର୍ତ୍ତା। ସୃଷ୍ଟିରେ ସେ ରଜସ ଗୁଣରେ, ପାଳନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ, ଲୟରେ ତମସ ଭାବରେ ଅନ୍ୱିତ; ଏହିପରି ସେ ତିନି ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେମାନଙ୍କର ନାଶକ ଓ ରକ୍ଷକ; ଏହିପରି ଦେବତା ମହେଶ୍ୱର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାୟକ।