ଏହି ସମୟରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୁମେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି କରିନାହା; ଏହା ସବୁ ମୋର ମାୟାର କାରଣରୁ ଘଟିଛି। ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ: ଏହିଠାରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ। ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନେତା ଓ ସଂହାରକାରୀ; ମୋ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି, ହେ ମହାବଳୀ। ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ। ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ପରମ ଆତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସେ ସବୁ ମୋ ଭିତରେ ଅଛି। ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ, ଏହି ସମସ୍ତ ମୋର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ବୋଲି ଜାଣ। ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଏକାକି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଚବିଶି ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି।" "ଅବିନାଶୀ ପରମାଣୁଗୁଡିକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ସେଗୁଡିକ ଏକଠା ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତୁମେ ଦେଇଥିବା କୃପାରେ, ଏଠାରେ ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ମୋର ଲୀଳାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି; ଏଠାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉପଜିଲା। ଏଠାରୁ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ ଉପଜିଲା; ସେଠାରୁ ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଜିଲା। ଆକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଗୁଡିକର ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଲୀଳାରେ ସୃଷ୍ଟି କଲି।” ଏପରି ଭାବରେ ଭଗବାନ କଥା କହିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଥା କହିଲି। ଏହାପରେ, ପ୍ରଳୟ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧା, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲୁ। ସେହି ସମୟରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଆଗରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଦେଲା, ଯାହା ଆମର ବିବାଦକୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଆସିଥିଲା। ଏହା ହଜାର ହଜାର ଅଗ୍ନିମୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶତାଧିକ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେ ମୋତେ କହିଲେ, "ଆସ, ଏହି ଅଗ୍ନିମୟ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା। ମୁଁ ତଳକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଯାଅ।" ଏପରି କହି, ସେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ବରାହ ରୂପ ନେଲି, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ହରି ହଂସ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ସେଠାରୁ ମୋତେ 'ହଂସ', 'ମହାହଂସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ 'ହଂସ, ହଂସ' ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ହଂସ ହେବେ—ଧଳା, ଅଗ୍ନିନୟନ, ଚାରିପାଖରେ ପଖା ଥିବା। ମୁଁ ମନ ଓ ବାୟୁ ସମାନ ତ୍ୱରିତ ଉପରକୁ ଯାଏ, ହେ ଦେବମାନେ; ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, କଜଳ ଭଳି କଳା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବରାହ ରୂପ ନେଲେ—ଦଶ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା, ଶତ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ରୂପରେ। ସେ ପ୍ରଳୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଲମ୍ବା ଚୁଣ୍ଡ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଛୋଟ ପାଦ, ଅଦ୍ଭୁତ ଅଙ୍ଗ, ଅଜୟ, ଦୃଢ଼ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହି ଗଢ଼ା ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ତଳକୁ ଯାଇଲେ; ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଗଲେ। ବରାହ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ତଳ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଉପରକୁ ଗଲି। ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶୀଘ୍ରତା ସହିତ ଏହାର ଶେଷ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନ ଦେଖି, ଅହଂକାରରେ ତଳକୁ ଉତରିଲି। ଏହିପରି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଥର୍ଥର କରୁଥିବା, ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ରୂପ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେ ମୋ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଲେ, ମହାମନା ହୋଇ ନମସ୍କାର କଲେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଥିଲେ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଛରେ, ପାଖରେ ଓ ସାମ୍ନାରେ ନମସ୍କାର କଲୁ, ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲୁ—"ଏହି କ’ଣ?" ତା'ପରେ, ଏଠାରେ 'ଓଁ, ଓଁ' ଏହି ଅକ୍ଷରର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୱନି ସହିତ। "ଏହା କ’ଣ?" ଭାବି, ମୁଁ ସେ ମହାଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦଢ଼ ହେଲି, ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଅବିନାଶୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ମୁଁ ଡାହାଣ ପାଖରେ ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର 'ଅ' ଦେଖିଲି; ତା'ପରେ ବାମପାଖରେ 'ଉ', ମଧ୍ୟରେ 'ମ', ଏବଂ ଶେଷରେ 'ଓଁ' ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲି। ଡାହାଣ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଦେଖିଲି, ବାମପାଖରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତ 'ଉ' ଅକ୍ଷର, ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ସମାନ ଦୀପ୍ତ 'ମ', ତା'ଉପରେ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ସମାନ ଶୁଭ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ପରେ, ଅମୃତ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଅଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ନିର୍ବିକାର, ଶୂନ୍ୟ, ଭିତର-ବାହାର ଶୂନ୍ୟ। ତଥାପି, ସେ ଭିତର-ବାହାର ଦୁହିଁ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦର ମୂଳ କାରଣ। ତିନି ମାତ୍ରା ଓ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ନାଦ' କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ମାଧବ ଏହି ତିନି ମାତ୍ରା—ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ରୂପେ ବ୍ୟତିତ ଅଛନ୍ତି। ବେଦର ବାଣୀରୁ, ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ତାପରେ ଋଷି ବେଦ ହେଲେ, ଏବଂ ଋଷିରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସାର ଉପଜିଲା। ସେଇ ଋଷି ଦ୍ୱାରା, ବିଷ୍ଣୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବୁଝିଲେ; ରୁଦ୍ର, ଚିନ୍ତା ରହିତ ହୋଇ, ମନ ଓ ବାଣୀ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଫେରିଯାନ୍ତି; ସେ ଏକାକ୍ଷରରେ ବ୍ୟକ୍ତ; ଏହି ଏକାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ପରମ କାରଣ ପ୍ରକାଶିତ। ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ, ଅମୃତତ୍ୱ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଉପର; 'ଅ' ଏକାକ୍ଷରରୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିତ ପ୍ରଭୁ। 'ଉ' ଏକାକ୍ଷରରୁ, ହରି, ପରମ କାରଣ; 'ମ' ଏକାକ୍ଷରରୁ, ନୀଳଲୋହିତ ପ୍ରଭୁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାକୁ 'ଅ' କୁହାଯାଏ; 'ଉ' ମାୟାକାରୀ; 'ମ' ସଦା କୃପାକର। 'ମ' ବୀଜଧାରୀ, 'ଅ' ବୀଜ, 'ଉ' ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ଯିଏ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାଥ।