ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହାତଧରି ଉଠାଇ, ଜିଜ୍ଞାସା କଲି—“ଆପଣ କିଏ?” ଏହି ଭାବେ ମୁଁ ସନାତନଙ୍କୁ ଜଗାଇଲି। ତାଙ୍କୁ ଜୋର ଓ ଦୃଢ ହାତର ଆଘାତରେ ସେ ଜାଗି ଉଠିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବସିଲେ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୁଭ୍ର ହରି ଦୃଢ ଦେହରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସେ ଉଠି ଏକ ମିଷ୍ଟି ହସ ସହିତ ମୋତେ କହିଲେ, “ସ୍ୱାଗତ, ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ, ହେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପ୍ରପିତାମହ!” ତାଙ୍କର ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହସିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: “ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ମୋତେ ‘ବତ୍ସ, ବତ୍ସ’ କିଏ ଭାବେ କହୁଛ?” ଏଠି, ତୁମେ ମୋତେ ହସି ହସି, ଅପରାଧହୀନ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯେପରି କଥା କହିଥାଏ, ସେପରି କଥା କହୁଛ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭକର୍ତ୍ତା। ତୁମେ ମୋତେ ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂସାରର ମୂଳ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଧାରକ, ପଦ୍ମନୟନ କହୁଛ। ଏପରି ଭାବେ ମୁଁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି କାହିଁକି କହୁଛ? ତୁମେ ସତ୍ୟ କହ, ଦ୍ରୁତ କର। ଏବେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—ଦେଖ!” “ତୁମେ ସଂସାରର ଧାରକ ଓ ସଂହାରକ, ମୋ ଅବ୍ୟୟ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତୁମେ ନାରାୟଣ, ସଂସାରର ନାଥ, ଦୁଃଖରହିତ, ଭୁଲିଯାଇଛ। ସେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଅଚଳ ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତର ମୂଳ ଓ ଉତ୍ସ। ଏଠି ତୁମର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ମୋର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି। ସତ୍ୟ ଶୁଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ: ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନେତା ଓ ସଂହାରକ; ମୋତେ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରାଚୀନ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏଇ ସଂସାରରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଚତୁର୍ମୁଖ, ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆଗରୁ, ମୁଁ ଏକା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲି। ଅନ୍ତଃପରମାଣୁ ଏବଂ ତାହାର ସଂଯୋଗ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତୁମର କୃପାରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ଖେଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବୁଦ୍ଧି ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କଲି; ତାହାରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହାରୁ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ, ସେଠାରୁ ମନ ଓ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଆକାଶ ଆଦି ଭୂତ ଓ ତାହାର ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ମୁଁ ଖେଳରେ ସୃଷ୍ଟି କଲି।” ଏପରି ଭାବେ ସେ କହିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ କହିଲି। ଏହା ପରେ ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧିତ, ପ୍ରଳୟ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଭୟାନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ କରିଲୁ। ସେ ସମୟରେ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଦେଲା, ଆମର ବିବାଦର ସମାଧାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଉନ୍ମେଷ ପାଇଁ। ସେ ଲିଙ୍ଗ ହଜାର ହଜାର ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶତଶତ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମାନ, ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟରହିତ, ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ନଥିବା। ଏହି ଅପୂର୍ବ, ବର୍ଣ୍ୟନାତୀତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ସଂସାରର ମୂଳ ଲିଙ୍ଗର ହଜାର ତପ୍ତ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖି ସେଇ ଭଗବାନ୍ ହରି ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ। ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେ ମୋତେ କହିଲେ, “ଆସ, ଏହି ଅଗ୍ନିମୟ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା। ମୁଁ ତଳକୁ ଯାଏଁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଯାଅ।” ଏପରି କହି, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲି, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ହରି ହଂସ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରୁ ମୋତେ ‘ହଂସ’, ମହାହଂସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ମୋତେ ‘ହଂସ, ହଂସ’ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭ୍ର ରଙ୍ଗର, ଅଗ୍ନିନୟନ, ଚାରିପଟେ ପଖା ଥିବା ହଂସ ହେବେ। ମୁଁ ମନ ଓ ପବନ ସମ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଏଁ; ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, କାଜଳ ଦଳ ସମ କଳା, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଦଶ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମ, ଧୂସର ଚର୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତ। ସେ ପ୍ରଳୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦୀର୍ଘ ମୁଁହ, ବିଶାଳ କଣ୍ଠ, ଛୋଟ ପାଦ, ଅଦ୍ଭୁତ ଅଙ୍ଗ, ଅପରାଜିତ, ଦୃଢ ଓ ଅତୁଳନୀୟ। ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ତଳକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ବରାହ ଲିଙ୍ଗର ତଳ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେହି ସମୟ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଭାବେ ଉପରକୁ ଗଲି। ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦ୍ରୁତତା ସହିତ ଏହି ଶେଷ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲି, ଶେଷ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଅହଂକାରରେ ତଳକୁ ଆସିଲି। ଏହିପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ମହାକାୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା। ସେ ମୋ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଲେ, ବଡ଼ ମନ ନିୟମିତ କରି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପଛ, ପାଖ ଓ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଁଜଣ ନମସ୍କାର କଲୁ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲୁ—‘ଏହା କ’ଣ?’ ତାପରେ ଏଠି ଏକ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ‘ଓଁ, ଓଁ’ ଏହି ଅକ୍ଷର ଚିହ୍ନିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୱନି। ‘ଏହା କ’ଣ?’ ଭାବି, ମୁଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାହା ଶୁଣିଲି, ଏବଂ ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଚିରନ୍ତନଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ମୁଁ ଡାହାଣ ପାଖରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦେଖିଲି, ବାମେ ‘ଉ’, ମଧ୍ୟରେ ‘ମ୍’, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ଓଁ’ ଶବ୍ଦ। ମୁଁ ଡାହାଣ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ‘ଅ’ ଦେଖିଲି, ବାମେ ଅଗ୍ନି ସମ ‘ଉ’, ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ। ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ସମ ‘ମ’ ଦେଖିଲେ, ତାହାର ଉପରେ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ଫଟିକ ସମ ଶୁଭ୍ର। ତାହା ପରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅତିତ, ଅମୃତ, ଅଖଣ୍ଡ, ଅବିକଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ଶୁନ୍ୟ, ଅନ୍ତଃ-ବାହ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିଲି।