ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକ ବଂଶର ବିନାଶ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ, ଏରକା ଘାସର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏହାରୁ ଗଦାର ଜନ୍ମ। ଏହି ଏରକା ଘାସ ପାଇଁ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଆପସରେ ବିବାଦ କରିଥିଲେ, ଏହି ବିରୋଧରେ ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହି ଏରକା ଘାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାମତେ ଗତି ଘଟେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପୁରାତନ ଅନ୍ଧକ, ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ହାତୀ, ମୃଗ, ମଦନ, ଆଦିଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଅମର ଶତ୍ରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏଠାରେ ହଲାହଲ ଦାନବ, ଯିଏ ପିନାକିନ୍ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ, ଜଲନ୍ଧର ନିବୃତ୍ତି ଓ ସୁଦର୍ଶନର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭାରାୟୁଧ ପ୍ରାପ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ କୃତ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ହରି, ପିତାମହ ଓ ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁଭବ, ଶିବ ଲୋକର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଭୂମିରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ପାତାଳରେ ହାଟକେଶ୍ୱର, ତପସ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କ ତେଜ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମସ୍ତ ରୂପର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ମହିମା, ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ପୁରାଣର ସାରାଂଶ ବୁଝି ଯିଏ ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ପାଠରେ କୁହାଯାଉଛି—ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୈବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଗୁଣ ନାହିଁ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଗୁଣହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିବା ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଗୁଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସଂସାରର ମୂଳ, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର ଭାବରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍୵ୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ସାତିଭାଗ, ଅଠଭାଗ ଓ ପୁନି ଏଗାରଭାଗ ଭାବରେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ତିନି ଜଣ ଶିବ ସ୍ୱଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି। ଏକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଲୟ ହୁଏ, ଏଭଳି ଶିବ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାପ୍ତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତର ରୂପ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶର ମୂଳ। ଏଭଳି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ଯେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ସଂସାର; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭଗବାନ ମୂଳ ବୀଜ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ। ଏଠାରେ ବୀଜ, ଯୋନି ଓ ଅବୀଜ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଅବୀଜକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୀଜ, ଯୋନି ଓ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସ୍ୱନାମଧାରୀ ଅଛନ୍ତି। ପରମାତ୍ମା, ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନିତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଓ ପବିତ୍ର; ଏହିପରି ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଶିବ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଶିବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲାବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଶୈବୀ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ଗୁଣସହିତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରକୃତିରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଧାରିଣୀ ଓ "ଅଜା" ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେଉଁଠି ଏହି ଅଜା, ଲାଲ, ସ୍ୱେତ ଓ କଳା ରଙ୍ଗର, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମାତା। ସେଉଁଠି, ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଅଜ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ଅଜ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ଏହି ଜଗତର ଅଜା ମାତା ଅଜ ସହିତ ସ୍ଥିତି ନେଲେ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ, ଏହି ପ୍ରକୃତିରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତିନି ଗୁଣ ଓ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ। ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତି ଆଶାକୁ ନେଇ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜେ ନିଜେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିର କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ; ତିନି ଗୁଣ ଭିତ୍ତିକ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ରଜସ୍ ପ୍ରଧାନ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ତାମସିକ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟିକାରକ, ଉଦ୍ଭବ। ଅହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ; ଏଠାରୁ ଅକ୍ଷୟ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆକାଶ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କରି ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା, ଏହି ଶବ୍ଦର କାରଣ ହେଲା। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବାୟୁରୁ ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାରୁ ଅଗ୍ନି; ରସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ, ତାହାରୁ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ। ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା; ସ୍ୱଭାବତଃ କ୍ରିୟାଶୀଳ ବାୟୁ ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା। ଅଗ୍ନି ରସ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲେ; ଜଳ ସମସ୍ତ ରସ ଧାରଣ କରି ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା। ଏହିପରି ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ରସ ନଥିବା ବସ୍ତୁ ଉଦ୍ଭବ କରେ; ଅଗ୍ନି ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ବାୟୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଆକାଶ ଏକ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ଅଖଣ୍ଡ; ଏହି ଭାବରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମହାଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ପରସ୍ପର ଜଡିତ। ଏହି ସମୟରେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ବିକାରିକ ଏକାସାଥି ଆଗେଇଯାଏ; ଏହିପରି ଅହଂକାରରୁ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନସ୍, ଯାହା ଦୁଇଟିର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ, ଜଳରେ ବୁଲବୁଳି ପରି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।