ପ୍ରାଚୀନ କାଳର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାନନେ ଚାହିଁଥିଲେ—ଲିଙ୍ଗ କ'ଣ? ଏବଂ ଲିଙ୍ଗୀ କିଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରେ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ମୂଳ ଲିଙ୍ଗ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଭାବରେ କଥିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗୀ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ।" ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ମୋ ପାଇଁ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଜନଲୋକକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଏକ ହଜାର ଚତୁର୍ଯ୍ୟୁଗ ପରେ ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସମୟ ସମାପ୍ତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଶାସନ ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଚଳ ଜୀବ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଖରାରେ ଶୁଷ୍କ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଗାଁଠ, ମଣିଷ, ଗଛପালা, ରକ୍ତପାୟୀ ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏକାକୀ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ଚାରିପାଖ ଅନ୍ଧକାର ଘେରି ରହିଥିଲା। ସେଠାରେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ବାହୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳ ଜ୍ଞାନମୟ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କର, ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା। ସମୟର ଆତ୍ମା, ଯାହାର ନାଭି ସମୟ, ସେ ଧଳା; କଳା ନିର୍ଗୁଣ; ନାରାୟଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, କମଳନୟନ, ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁଁ ମୁହଁ ହୋଇଗଲି ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଁଠିଲି, "ତୁମେ କିଏ?" ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଉଠାଇଲି, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହାତ ଘାତରେ ସେ ଜାଗିଲେ। ସେ ବିଛାନାରୁ ଉଠି ବସିଗଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁରେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ। ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହରି ଦେଖାଦେଲେ। ସେ ମୋତେ ହସି କହିଲେ, "ସ୍ୱାଗତ, ସ୍ୱାଗତ, ବାଲକ, ମହାନ ବ୍ରହ୍ମା!" ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହସିଲି, କିନ୍ତୁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ମୁଁ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, "ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ହୋଇ ମୋତେ 'ବାଲକ, ବାଲକ' କିଏ କୁହୁଛ? ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭକର୍ତ୍ତା, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି କଥା କହୁଛ, କାହିଁକି?" "ତୁମେ ମୋତେ ଅଜନ୍ମ, ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ଧାରକ, କମଳନୟନ ବୋଲି କୁହୁଛ। ଏହିପରି ମୁହଁ ହୋଇ କାହିଁକି କୁହୁଛ? ତୁମେ ସତ୍ୟ କହ, ଏହା ମୋତେ ଜଣାଇବା ଦରକାର।" ତେବେ ହରି କହିଲେ, "ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେଖ। ତୁମେ ପାଳନକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ମୋ ଅବିନାଶୀ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତୁମେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାଇଛ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।" "ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ପରମ ଆତ୍ମା, ସବୁଠୁ ଅଧିକ ପୂଜିତ, ଅବିଚଳ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ଏଠାରେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ମୋର ମାୟା ଦ୍ୱାରା। ଏହି ସତ୍ୟ ଶୁଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ: ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ।" "ମୁଁ ଏକାକି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନେତା ଓ ସଂହାରକ; ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏକାକି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ମୁଁ ଏକାକି ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ପରମ ଆତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଶୁଣାଯାଏ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ—ସମସ୍ତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ।" "ଏହି ସମସ୍ତ ମୋର ଅଂଶ, ଚତୁର୍ମୁଖ। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ନିଜେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି। ଚିରଅଣୁମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତିଆରି ହେଲେ—କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।" "ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିର ସୃଷ୍ଟି କଲି; ତାହାଠାରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହାଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ, ସେଠାରୁ ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।" "ଆକାଶ ଆଦି ଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ମୋ ଲୀଳାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।" ଏହିପରି ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ କେଶ ଉଠାଇଦେଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଏକି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଇଜଣେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗରେ ଆବୃତ। ସେତେବେଳେ, ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା ଆମର ବିବାଦର ସମାଧାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲା। ସେ ଲିଙ୍ଗ ହଜାର ଅଗ୍ନିମୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶତ ଶତ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମ, ଅଜର, ଅମର, ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ଉପମାରହିନ, ଅବିବର୍ଣ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହରି ମଧ୍ୟ ମୁହଁ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ହରି ମୋତେ କହିଲେ, "ଏହି ଅଗ୍ନିମୟ ଶିଳାକୁ ଆମେ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁବା। ମୁଁ ତଳକୁ ଯାଏଁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଯାଅ।" ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ହଂସ ରୂପ ଧାରଣ କଲି, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ହରି ହଂସ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଏହିଠାରୁ ମୋତେ 'ହଂସ', 'ମହାହଂସ' କୁହାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯେଉଁଠି ମୋତେ 'ହଂସ, ହଂସ' କୁହିବେ, ସେ ଶୁଭ୍ର, ଅଗ୍ନିନୟନ, ଚାରିପାଖ ଡାନା ଥିବା ହଂସ ହେବେ। ମୁଁ ମନ ଓ ପବନ ସମ ତୀବ୍ର ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଉଥିଲି, ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, କଳାଅଞ୍ଜନ ସମ ଶ୍ୟାମ, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ବରାହ ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ଧୂସର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଦୀଘା ମୁଁହ, ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱର, ଛୋଟ ପାଦ, ଅଦ୍ଭୁତ ଅଙ୍ଗ, ଅପରାଜିତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ତଳକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଯାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବରାହ ଲିଙ୍ଗର ତଳ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେଇପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏତିକି ସମୟ ଉପରକୁ ଯାଉଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଶିର ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଓ ମୁଁ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ରହିଗଲୁ।