ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଏକ ଦେବତା ନିଜ ଶିର ନମାଇ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଦୁଧ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଦାନ କରିଦେଇଛନ୍ତି ଉପମନ୍ୟୁ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ଅଟକାନ୍ତୁ।” ଏହି ସମୟରେ ପିନାକୀ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ଶିବ—ଶକ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସଦାଶିବ, ଦେବତା, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାନାଗ ମାନେ ସହିତ, ଅମରମାନଙ୍କ ରାଜା ରୂପେ ଏକ ବଡ଼ ଧଳା ହାତୀରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ଶଚୀ ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧଳା ଛତା ଧରିଥିଲେ। ଶିବ, ଶକ୍ର ରୂପେ ଧଳା ଛତା ସହିତ, ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଉପରେ ଚାନ୍ଦ୍ର ଲୁଟୁଥିବା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଶକ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତାଙ୍କ ଦୟା ବିତରଣ କରିବା ପାଇଁ ଗଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ଶକ୍ର ରୂପରେ ଦେଖି, ଉପମନ୍ୟୁ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଏହି ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା; ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି; ଶକ୍ର, ବିଶ୍ୱର ମାଧ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହାପ୍ରଭୁ।” ଏପରି କହି, ଉପମନ୍ୟୁ ହାତ ଯୋଡି ଦଉଡ଼ିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି, ଶିବ ଶକ୍ର ରୂପରେ ଗଭୀର କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଏବେ ଚାହିଁଥିବା ବର ମାଗ; ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିଦେବି, ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ।” ଏପରି ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଉପମନ୍ୟୁ, ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଶିବ ଭକ୍ତିକୁ ବର ଭାବେ ଚୟନ କରୁଛି।” ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ଶକ୍ର ରୂପରେ କିଛି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଉତ୍ତେଜିତ କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋତେ ଚିନିନାହ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି? ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜା, ଶକ୍ର, ତିନି ଜଗତର ଶାସକ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।” “ମୋର ଭକ୍ତ ହେବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସଦା ମୋତେ ପୂଜିବା; ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଭଲକୁ ଦେବି; ରୁଦ୍ର, ନିର୍ଗୁଣ ଶିବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର।” ଏହି ଶକ୍ରଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ପବିତ୍ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କହିଲେ—“ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ନିମ୍ନ ଦାନବ ଶକ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଧର୍ମକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଆସିଛି; ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଟେ ନାହିଁ।” “ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଶିବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଓ ମହାନତାକୁ ଅପମାନ କରି କହିଥିଲା। ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ଅନ୍ୟ କେହି ଭବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି।” “ଭବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଆତ୍ମ ହତ୍ୟା କରି, ଶିବ ଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଛନ୍ତି।” “ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଶିବ ନିନ୍ଦାରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଜିଭ କାଟିଦେଇଛି, ସେ ୨୧ ପିଢିକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଶିବ ଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।” “ମୋର ଦୁଧ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଏଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କର; ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରି, ଏହି ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି।” “ମୋ ମା ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଖରା କହିଥିଲେ—ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଆମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନଥିଲୁ।” ଏପରି କହି ଉପମନ୍ୟୁ, ଭୟହୀନ ଭାବରେ, ଅଥର୍ବଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମାରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଅଗ୍ନି ଛାଇ ଲଗାଇ, ଅଥର୍ବଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିକ୍ଷେପ କରି, ଉପମନ୍ୟୁ ଗଜ୍ଜନ କଲେ। ନିଜ ଶରୀରକୁ ଦହିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ଅଗ୍ନି ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି, ଶୁଷ୍କ ଜଳା ମାନେ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ଏପରି ଉପମନ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା ବେଳେ, ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନାଶ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ଯୋଗୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଅଟକାଇଲେ। ନନ୍ଦୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଅଥର୍ବଣ ଅସ୍ତ୍ର, କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଥିବା, ନିମ୍ନ ହୋଇଗଲା। ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ନିଜ ତାତ୍ୱିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟ ସହିତ ଦେଖାଇଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକ ହଜାର ଦୁଧ ପ୍ରବାହ, ଦୁଧ ମହାସାଗର, ଦହି ମହାସାଗର, ଘୀ ମହାସାଗର ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଉପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହିପରି ଛୋଟ ପିଲା ପାଇଁ ଫଳର ମହାସାଗର, ଖାଇବା ଓ ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ମହାସାଗର, ପହାଡ଼ ପରି ଲଡୁ ଏବଂ ମିଠା ଦିଗଦିଗେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ହସି, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ତୁମର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଉପଭୋଗ କର; ଦେଖ, ମୋ ପୁଅ।” “ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ପୁଅ କରିଛି; ଦୁଧ ମହାସାଗର, ମଧୁ ମହାସାଗର, ଦହି ମହାସାଗର ଦେଇଛି।” “ଘୀ ମହାସାଗର, ଫଳ ଓ ମିଠା ମହାସାଗର, ଲଡୁ ପହାଡ଼, ଆଉ ଖାଦ୍ୟ ମହାସାଗର ଦେଇଛି।” “ଉପମନ୍ୟୁ, ତୁମର ପିତା ମହାଦେବ, ଜଗତର ପିତା; ତୁମର ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଜଗତର ମା; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମରତ୍ୱ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅଧିକାର ଦେଇଛି; ଆଉ ବର ଚୟନ କର, ମୁଁ ଦେଇପାରିବି—ଏଠାରେ ଲଜ୍ଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ମହାଦେବ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ଶିର ଶୁଘିଲେ, ଦେବୀ ସହିତ, ଭବ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଦେବୀ, ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ, ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଚିରଯୁବା ଦେଇ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗଳା ଅଟକି ଶ୍ରୀବଚନରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପୁନି, ହାତ ଯୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ବର ମାଗିଲେ।