ଦ୍ୱିଜରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ଋଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ଯୁବକଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ ଏବଂ ଚିତ୍ତରେ ଯେପରି ଚାହିଁଲେ ଖେଳିବା କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଉପମନ୍ୟୁ କିଛି ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ; ଦ୍ୱେଷରେ, ତାଙ୍କର ଜଣେ ଦାଉଦି ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ପିଇଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଆପଣ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଧ ପିଇଲେ, ଏହା ଦେଖି ତିନି ମା’ଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତପସ୍ଵିନୀ, ମୋତେ କିଛି ଦିଅ।” “ଗାଁର ଦୁଧ ବହୁତ ମଧୁର, କେବେ ଉତ୍ତାପ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର କରିଛି,” ଏପରି ମା’ଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଉପମନ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଅନ୍ତରେ ବିପଦ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ଉପମନ୍ୟୁ ପୁଣିପୁଣି ଚିତ୍କାର କରି, “ଦିଅ, ଦିଅ,” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭରି ଥିଲେ। ତାପରେ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ମା’ ଚାଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ ମିଳିଥିବା ମାଣ୍ଡିଆ ଗୁଡିକୁ ଚ଼ାଟି, ପାଣି ସହିତ ମିଶାଇ ନରମ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଆସ, ପୁଆ,” ଏବଂ ଦୁଃଖୀ ପୁଅକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଏହି କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ଦେଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ମା’ଙ୍କ ଦିଆ କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ପିଇ, ଦ୍ୱିଜରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମା, ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ।” ତାପରେ, ମା’ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ହାତରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ପରି ଚକ୍ଷୁ ନରମ ଭାବରେ ପିଁଛିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ରତ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅଛି; ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟହୀନ, ଶିବଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଦୁଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ମଧୁର ବସ୍ତୁଗୁଡିକ ସେମାନେ ପାଇନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଶିବ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସବୁ କିଛି ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭୋଗି, ଭ୍ରମରେ ଘୁଞ୍ଚିବା କରନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇନଥିବା ଏଠାରେ ଦୁଧ କେମିତି ମିଳିପାରିବ? ଆଗରୁ ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଯାହା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ପୁଆ, ସେହିଠିକି ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—even ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ। ମା’ଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଉପମନ୍ୟୁ, ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ଵିନୀ ମା’ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବତୀ; ମହାଦେବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ବହୁଦିନ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର, ମୁଁ ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ପାଇବି।” ଏପରି କହି, ମା’ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ମା’ କହିଲେ, “ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର,” ଏବଂ ବିଶେଷ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ଏପରି ମା’ଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ଶୁନ୍ୟ ହାରା ଖାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଦେବତା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରୀହରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି କଣ?” ଏବଂ କାରଣ ଜାଣି, ଶୀଘ୍ର ମଣ୍ଡରକୁ ଗଲେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛା କରି। ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପମନ୍ୟୁ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣାଯାଉଛି। ସେ ଦୁଧ ପାଇଁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଅଟକାଇବାକୁ କର।” ଏହି ସମୟରେ, ପିନାକୀ ଦେବ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧରି, ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାପରେ, ସଦାଶିବ, ଦେବତା, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ମହାନାଗ ସହିତ, ଅମରମଣ୍ଡଳର ରାଜା ରୂପରେ ଏକ ବଡ଼ ସ୍ୱେତ ହାତୀରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ଶଚୀ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଶରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଏକ ସ୍ୱେତ ଛତା ଧରିଥିଲେ। ସୋମ ଦେବ, ସଦାଶିବ ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପରେ, ସ୍ୱେତ ଛତା ସହିତ ମଣ୍ଡର ପାହାଡ଼ର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲେ। ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ରୂପ ଧରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୟା ଦେବାକୁ ଗଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରର ରୂପରେ ଦେଖି, ଉପମନ୍ୟୁ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ: “ଏହି ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର ହେଲା, କାରଣ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପ୍ରଭୁ।” ଏଭଳି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ଦେଖି, ହରା ଇନ୍ଦ୍ରର ରୂପ ଧରି, ଗଭୀର ଭାବରେ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏକ ଵର ଚାହିଁ। ଏହି ତପସ୍ୟାରେ, ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ସବୁ ଆଶା ପୂରଣ କରିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ।” ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଉପମନ୍ୟୁ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାକୁ ଏକ ଵର ଚୟନ କରିଛି।” ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରର ରୂପରେ କିଛି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଭୟଭିତ ଭାବରେ କହିଲେ: “ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁ ନାହିଁ କି, ଦିବ୍ୟ ଋଷି? ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା, ନାଥ, ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।” “ମୋର ଭକ୍ତ ହେଉ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସଦା ମୋତେ ପୂଜା କର। ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ସବୁ ଭଲ ବସ୍ତୁ ଦେବି; ରୁଦ୍ର, ନିର୍ଗୁଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର।” ତାପରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଦୁଃଖିତ କଲା, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କହିଲେ: “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ରୂପ ଧରି କିଛି ନିମ୍ନ ଦେମନ୍ ଆସିଛନ୍ତି, ଧର୍ମକୁ ବାଧା ଦେବାକୁ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେଇପାରିବ ନାହିଁ।” “ତୁମେ ନିଜେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅପମାନ କରି କହିଥିଲେ। ମୋତେ ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ଭବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହାପାପ ବୁଝିପାରିଛି, ଯାହା ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି। “ଭବଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଲେ, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କରି, ନିଜେ ମରି, ଶୀଘ୍ର ଶିବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।