ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାରେ। ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଏହା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶିବଙ୍କ ପାଖରେ ଗିରିଜାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଏହା ପରେ ପାର୍ବତୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ଶିବଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଗଳାରେ ବିଷ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ନିଜର ଭାବେ କରିଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଏହି ରୂପାନ୍ତରଣକୁ ଦେଖି, କାମଦ୍ବେଷୀ ଶିବ କଳିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ—ଏକ କଳା ଗଳା ଓ ଜଟାଧାରି ଦେବୀ। କଳୀ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ସହିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହା କୀର୍ତି ଓ ବିଜୟ ଆସିଲା, ଅସୁରମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଭବାନୀ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ଉପସନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି କଳୀ ଦେବୀ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ କଳା ଗଳା ବିଷରେ ଆଳଙ୍କୃତ ଥିଲା; ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମଜ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ତାଙ୍କ ଫୋରେହେଡରେ ଏକ ଆଖି ଦେଖାଗଲା, ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଚମକୁଥିଲା, ଗଳାରେ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ଥିଲା, ହାତରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତ୍ରିଶୂଳ ଏବଂ ଭୟାନକ ଭୂଷଣ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଦେବୀ ସମେତ ଦିବ୍ୟବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହେଇ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ପିଶାଚମାନେ ଉପନ୍ୟାସ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦାରୁକ ଦେମନ୍—ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ କରୁଥିଲା—ବିନାଶ ହେଲା। ଦେବୀଙ୍କ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଓ ଉତ୍ପାତରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡିତ ହେଲା। ଭବ ଏକ ଶିଶୁର ରୂପ ନେଇ, ଶ୍ମଶାନରେ ପିଶାଚମାନେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ କାନ୍ଦିଲେ; ତାଙ୍କର ମାୟାଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ରୋଷ ଅଗ୍ନିକୁ ପାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଶିଶୁ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବୀ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଛାତି ଶୁଘି ନିଜ ଷ୍ଟନ୍ ପାନ କରାଇଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଧ ସହିତ ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ରୋଷ ପାନ କଲେ; ଏହି ରୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷକ ହେଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ଆଠଟି ରୂପ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ଶିବ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ, ପିଶାଚ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବୀ ସହ ଏହି ନୃତ୍ୟ ହେଲା। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ଅମୃତ ପାନ କରି, ପରମେଶ୍ୱରୀ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଯୋଗିନୀମାନେ ପିଶାଚମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଵଇଚ୍ଛାରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ କଳୀ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ କଥା ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଲା; ଏହି ତାଣ୍ଡବ ମହାଶକ୍ତିର ଯୋଗ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ଏବେ ଉପମନ୍ୟୁ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରୂଷି ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି—ଉପମନ୍ୟୁ କିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ଗାଣପତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ, ଏବଂ କିପରି ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର ଲାଭ କଲେ। କଳୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରେ ଓ ତିନି ଆଖି ଦେବତା ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ତାପସ୍ୟା କରି ଫଳ ପାଇଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଋଷି, ଯୁବକ ପରି ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଦେଉଥିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଉପମନ୍ୟୁ ଅଳ୍ପ ଦୁଗ୍ଧ ପିଲେ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଗ୍ଧ ପିଲେ। ଏହି ଦେଖି, ଉପମନ୍ୟୁ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମା, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତପସ୍ବିନୀ, ମୋତେ ଦୁଗ୍ଧ ଦିଅ।’ ‘ଗାଁଠି ଦୁଗ୍ଧ ବହୁତ ମିଠା, କ୍ଷୁଦ୍ର ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରିଅଛି।’ ଏଭଳି ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ଆଶିର୍ବାଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ରୁତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉପମନ୍ୟୁ ମାତା ଆତ୍ମବିଳାପ କଲେ; ଉପମନ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଆବାର ଆବାର ‘ଦିଅ, ଦିଅ’ କହି କାନ୍ଦିଲେ। ତାଙ୍କ ମା ଉପଲବ୍ଧ ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ଶସ୍ୟ ଦାନା ଚାପି ଜଳ ମିଶାଇ ନମ୍ର କଥାରେ କହିଲେ—‘ଏଠି ଆସ, ପୁଅ।’ ଦୁଃଖିତ ପୁଅଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କୁ କୃତ୍ରିମ ଦୁଗ୍ଧ ଦେଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ମାତାଙ୍କ ଦିଅ ଦୁଗ୍ଧ ପିଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—‘ଏହା ଦୁଗ୍ଧ ନୁହେଁ।’ ମାତା ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ହାତରେ ଲୋଟସ ଭଳି ଆଖି ଚୁଇଁ ନମ୍ର କଥା କହିଲେ। ‘ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ରତ୍ନମୟ ନଦୀ ଅଛି; ଶିବ ଭକ୍ତି ଓ ଭାଗ୍ୟ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଦୁଗ୍ଧ ଜନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ମଧୁର ବସ୍ତୁ ଶିବ ଦୟା ନଥିଲେ ଲାଭ ହେଉନାହିଁ। ଶିବ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଉପାସନା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିନଥିଲେ ଏଠାରେ ଦୁଗ୍ଧ କିପରି ହେବ? ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଶିବ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଭ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଆଗ୍ରହ କରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହେଉନାହିଁ।’ ମାତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ହେଉଥିବା ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—‘ମୁଁ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ମହାଦେବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ବହୁଦିନ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର, ମୁଁ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର ଲାଭ କରିବି।’ ଏଭଳି କହି, ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମାତା ତାଙ୍କୁ ‘ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର’ କହି ଅନୁମତି ଦେଲେ; ଏଭଳି ମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ, ଉପମନ୍ୟୁ ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ବାୟୁ ପାନ କରି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ କମ୍ପିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ନମସ୍କାର କରି ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପରମପୁରୁଷ ଶ୍ରୀହରି ବିଚାର କଲେ—‘ଏହା କ’ଣ?