ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରେ ହେଲା, ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଦ୍ୱିଜ ଗଣ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ । ତେବେ ଦାରୁକ ନାମକ ଏକ ଅସୁର, ତପସ୍ୟା କରି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିନାସ ଆଗ୍ନିର ପରି ମାରି ଦେଉଥିଲା । ଦାରୁକଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶାନ, କୁମାର, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ । ଦାରୁକ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ପହଞ୍ଚିଲା, ତାଙ୍କୁ 'ନାରୀହନ୍ତା' ଭାବେ ଡାକାଯାଇଲା; ସେ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା ଲାଗି ଉଭୟ ରଖିଲା । ସମସ୍ତେ ଦାରୁକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଉମାପତିଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଅନେକ ଭାବରେ ନମସ୍କାର କଲେ । ଦାରୁକ ଦେବତାମାନେକୁ ପୂର୍ବରୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଦାରୁକ, ନାରୀହନ୍ତା ଦାଇତ୍ୟକୁ ନିହତ କରି, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ଶିବ, ଦେବୀ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ହସି ହସି କହିଲେ—“ଓ ଶୁଭେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାଗୁଛି, ଦାରୁକ ନାରୀହନ୍ତାଙ୍କ ନିହତ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ।” ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଦେବୀ ଗିରିଜା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । ଏକ ଅଂଶରେ ଦେବୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଶୁଭା ଦେବୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଶରେ ପୂର୍ବବତ ଦେଖି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଗଲେ । ପାର୍ବତୀ ଦେବୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଗଳାର ବିଷକୁ ନିଜର ଅଂଶ କରିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ଶିବ ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି, କାମ ଶତ୍ରୁ ଶିବ କାଳୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୟାମ ଗଳା, ଜଟା ମୁଣ୍ଡା ଦେବୀ । କାଳୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ, ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଯଶ ଓ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ; ଅସୁରମାନେ ହାରିଗଲେ; ଭବାନୀ ଓ ପରମ ଭଗବାନ ଉପସନ୍ନ ହେଲେ । ଏହିପରେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶ୍ୟାମ ଗଳାରେ ବିଷ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମଜ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ । ଦେବୀଙ୍କ ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଏକ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡରେ ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା, ଗଳାରେ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ, ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଭୟଙ୍କର ଗହନା ତାଙ୍କୁ ଭୂଷିତ କଲା । ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ଚୀର ଓ ଗହନାରେ ସଜି, ସିଧ୍ଧମାନେ, ଅନ୍ୟ ସିଧ୍ଧମାନେ ଓ ପିଶାଚମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ଦାରୁକ ଦେବତାମାନେକୁ ବିନାସ କରୁଥିବା ଦାଇତ୍ୟ, ନିହତ ହେଲେ । ଦେବୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡିତ ହେଲା । ଭବ, ଶିବ, ଶିଶୁ ରୂପେ ଶ୍ମଶାନରେ, ପିଶାଚମାନେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ମାୟାରେ, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନି ପିଇବାକୁ କାନ୍ଦିଲେ । ଦେବୀ ଏହି ଶିଶୁ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଛାତି ଘ୍ରାଣ କରି, ନିଜ ଅଂଶ ଦେଲେ । ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଧ ସହିତ, ଶିଶୁ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ପିଇଲେ; ଏହି କ୍ରୋଧରେ, ଶିଶୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷକ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହିପରେ, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତି ହେଲା । ଦେବୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ଦେବଦେବ ଶିବ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ପିଶାଚ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କଲେ । ଦେବୀ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ଆନନ୍ଦ ରସ ପିଇ, ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଯୋଗିନୀମାନେ, ପିଶାଚ ସ୍ଥାନରେ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ । ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, କାଳୀ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଏଭଳି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ଏବଂ ଯୋଗ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ତାଣ୍ଡବ କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହାଗଲା । ଏବେ, ସୂତ, କିପରି ଉପମନ୍ୟୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଗାଣପତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର ଲାଭ କଲେ, ଏହା କହ । କାଳୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ତ୍ରିନୟନ ଦେବତା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ତପସ୍ୟା କରି ଫଳ ଲାଭ କଲେ । ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଯୁବକ ଭଳି ଦେଖାଯିବା ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ଋଷି ଥିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ । ଏକଥର, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ, ସେ କିଛି ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୁଧ ପିଇଲେ । ଉପମନ୍ୟୁ ଚାହିଁଥିବା ପରିମାଣ ଦୁଧ ପିଇଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମା, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତପସ୍ବିନୀ, ଦୁଧ ଦିଅ ।” “ଗାଉଁର ଦୁଧ ବହୁତ ମିଠା, କେବେ ତୀବ୍ର ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।” ଏଭଳି ପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଶାରେ, ମାତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ । ମାତା ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମନେ କରି କ୍ଷୁଭ୍ତ ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର ଭାବି, ଉପମନ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, “ଦିଅ, ଦିଅ” ଭାବେ ଚିଁତା କଲେ । ତାପରେ, ମାତା ଗ୍ରାମରୁ ମିଳିଥିବା ମାଳା ଦାଣା ଚେନ୍ତି, ଜଳରେ ମିଶାଇ, ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ—“ଆସ, ପୁତ୍ର ।” ଦୁଃଖିତ ଶିଶୁକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ଦେଲେ । ଉପମନ୍ୟୁ କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ପିଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, “ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ,” ବୋଲି ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ । ମାତା ଏହି ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ମୃଦୁ ହାତରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ଦାର ପରି ଚକ୍ଷୁ拭ିଲେ । ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅଛି; ଏହି ନଦୀ ଦୁଃଖି ଓ ଶିବଭକ୍ତି ବିହୀନ ଲୋକ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।