ହର ତୀଖ୍ଷ୍ଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭାବରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଗଦା, ମୁସଳ, ଚକ୍ର, ଶୂଳ ଓ ପାଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କରମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଅଭୟ ଦେଉଥିଲେ, ଦେହରେ ବାଘଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏପରି ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ଧରା ଭବଙ୍କୁ ଦେଖି ଜନାର୍ଦନ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶିରୋନମ୍ର ହେଲେ। ତେଣୁ ସେଇ ତ୍ରିନେତ୍ର ଭବଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଭୂମି ମଣ୍ଡଳ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭା ନିମ୍ନ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ, ଏବଂ ଚାରିପଟେ ଶତ ଯୋଜନ ଧରି ଜଳିଉଠିଲା, ପୃଥିବୀରେ “ହାୟ! ହାୟ!” ରବ ଉଠିଲା। ତାପରେ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର ମନେ ହସ ନେଇ, ଆନ୍ତରିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଡିତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି, ହେ ଜନାର୍ଦନ! ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ ରୂପ ଦେଖିଛ, ସେଠି ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ସେ ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ; ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର କଣ ଫଳ? ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଶାନ୍ତି; ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଶକ୍ତି; ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୀର ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତି କାଟି ନିଜର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅଶାନ୍ତ, ମୋର ଅବିନାଶୀ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରର କଣ ଉପଯୋଗ? କ୍ଷମା କେବେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଅତୀତ, ଦୁର୍ବଳତା, କିମ୍ବା ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଅସମୟ, ଅଧର୍ମ କିମ୍ବା ବିପଦରେ ଏହା ହୋଇପାରେ। ଏହିପରି କଥା କହି, ଶିବ ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ଦେଲେ। ସେ ଏକ ନୟନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ, ଯାହା ପଦ୍ମ ସମାନ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହିଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ “ପଦ୍ମନାଭ” ବୋଲି କୁହାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହିପରି ଚକ୍ର ଓ ନୟନ ଦେଇ, ନୀଳଲୋହିତ ଶିବ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ହାତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଓ କଥା କହିଲେ, “ମୁଁ ଦାତା, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବର ଚାହୁଁଛ, ମୋ ପ୍ରେମରେ ଜିତିଥିବା ବର ମାଗ।” ଶିବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, “ମୋତେ ଦେଉ, ହେ ମହାଦେବ, ତୁମେ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି—ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦିଅ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ତୁମ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ମହାଦେବ ଅତି କୃପାଳୁ ହେଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ମହାଦେବ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ହେବ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜିବେ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଡକ୍ଷ ପୁତ୍ରୀ ସତୀ, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଧାରିଣୀ, ତାଙ୍କର ପିତା ମାତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଣୀ ହେବେ। ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସେ ସମୟରେ ହିମବତଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା, ତୁମ ଭଗିନୀ ଉମା ମଧ୍ୟ ତୁମର ହେବେ, ବିଷ୍ଣୁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା କନ୍ୟାକୁ ତୁମେ ମୋତେ ଦେବ; ଏଭଳି ସମ୍ପର୍କ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ ହେବ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆମେ ଦୁହେଁ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମିଶି ମିତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖିବୁ।” ଏପରି କହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନୀଳ ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ରୁଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏବଂ ଜନାର୍ଦନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ମାଗିଲେ, ଯାହା ମୁଁ ଏଠି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଯିଏ ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାମ ପାଇଁ ସୁନା ସମାନ ଫଳ ପାଏ। ସେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ଯଦି ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ଏହି ହଜାର ନାମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତେବେ ଦାନବରାଜମାନେ ଯେପରି ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ସେମିତି ସେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରେ। ଏପରି ଭାବରେ ପଦ୍ମଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏହିପରି ହେଉଥିବାରୁ, ହେ ପାପହୀନ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ହଜାର ନାମରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହି ହଜାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏପରି ଉପଖ୍ୟାନ ଶେଷରେ ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ସୂତ, ତୁମେ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଛ, ଏବେ ସତୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ। କିପରି ମେନା ମହାଦେବୀ ହେଲେ, କିପରି ଡକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ନାଶ ହେଲା, ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଲେ?” “ତାଙ୍କର ଶୁଭତା କିପରି ହେଲା?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସୂତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାକାର, ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁପରି ଦଣ୍ଡିନ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେଭଳି ମହାଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ସେ ତୁମେ କୁମାରଙ୍କୁ, ସେ କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ତୁମେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଉମା ଓ ଭବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କଥା କହୁଛି। ସେ, ଭଗ, ସଂସାରର ଧାରକୀ, ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ତ୍ରିମୟ ବେଦି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବୀ ସହିତ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ। ଶିବ, ଲିଙ୍ଗ ରୂପୀ, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଦୀପ୍ତି ରୂପେ ବିରାଜିତ। ଲିଙ୍ଗ ଓ ବେଦି ମିଶି ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ପ୍ରଥମେ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଜ୍ଞାନ ମୟ ହର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ସେଇ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ।