ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଶୁଣିଲୁ ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦଳନ କଲେ। ଏହି କଥାରେ ଶ୍ୱେତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାଳର ନାଶ ଘଟିଥିଲା। ପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦେଓଦାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ କଥା ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଲକ୍ଷଣ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ନନ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଗତି ରୋକାଯାଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା ଭାବେ ଜନ୍ମ ଘଟିଥିଲା। ରୁଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଜିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ଏବଂ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ହରି କୂର୍ମ ଅବତାର ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କୌଶିକୀଙ୍କ ପୁନଃଜନ୍ମ, ଯଦୁବଂଶର ଉଦ୍ଭବ ଓ ହରିଙ୍କ ନିଜେ ଯାଦବ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କଥା ଅଛି। ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ଭୋଜ, ଯିଏ ହରିଙ୍କ ମାମା, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ହରିଙ୍କ ଶୈଶବ ଲୀଳା, ପୁଅ ପାଇଁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପାସନା ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ କପାଳରୁ ନରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କଥା ଅଛି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର, ଦେବାସୁର ସଂଘର୍ଷରେ ବୃଗୁଙ୍କ ଶାପରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଃଖ, କୃଷ୍ଣ ଅବତାରରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ମାଧବଙ୍କ ବାସ ଓ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପ ତାଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଘଟିଥିଲା। ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଶାପ, ଏରକା ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗଦାର ଜନ୍ମ ଓ ଏରକା ଘାସ ପାଇଁ ସ୍ୱଜନ ସଂଘର୍ଷ, ବୃଷ୍ଣିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଜ ବଂଶ ନାଶ କଥା ଅଛି। ଏରକା ଘାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଖୋଲାସା କରାଯାଇଛି। ପୁରାତନ ଅନ୍ଧକ, ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର, ହସ୍ତୀ, ମୃଗ, ମଦନ, ଆଦିଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ଅମର ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଅଛି। ହଳାହଳ ଦାନବ, ଯିଏ ପିଣାକିନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଜାଲନ୍ଧର ବଧ ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବରାୟୁଧ ପ୍ରାପ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ଅନେକ ଅନିର୍ବଚନୀୟ ରୁଦ୍ର ଲୀଳା ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ହରି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁଭୂତି, ଶିବ ଲୋକର ବିବର୍ଣ୍ଣନ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଭୂମିରେ ରୁଦ୍ର ଲୋକ, ପାତାଳରେ ହାଟକେଶ୍ୱର, ତପସ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱିଜତିର ତେଜ ଉପସ୍ଥାପିତ। ସମସ୍ତ ରୂପର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା କ୍ରମବଦ୍ଧ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରାଣର ସାର ଜାଣି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏବେ, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୈବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସৰ্বୋଚ୍ଚ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଏହାଦି ସବୁ ନାହିଁ। ଏହା ନିର୍ଗୁଣ, ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ; ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚି ଏବଂ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅଛି, ତାହା ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ଲକ୍ଷଣ। ଏ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଜଗତର ମୂଳ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକୃତି ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗରୁ ସ୍୵ୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ, ଅଷ୍ଟ ଓ ଏଗାର ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ। ସେଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ତିନିଜଣ ଶିବ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏକ ଦ୍ୱାରା ତିନିପ୍ରକାର ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏକ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା, ଏକ ଦ୍ୱାରା ସଂହାର ହୁଏ; ଏହିପରି ଶିବ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ପ୍ରଭାବିତ। ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭଗବାନ ମୂଳବୀଜ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତା। ବୀଜ, ଗର୍ଭ, ଓ ଅବୀଜ; ଅବୀଜକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୀଜ, ଗର୍ଭ ଓ ପ୍ରଧାନରେ, ସ୍ୱୟଂନାମା ଅଛନ୍ତି। ପରମାତ୍ମା, ମୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱଭାବତଃ ନିତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଓ ପବିତ୍ର, ଏହିପରି ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଶିବ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ପ୍ରକୃତି ଶୈବି ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲେ, ଗୁଣଧାରିଣୀ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ସେ ଜଗତଧାତ୍ରୀ, ଅଜା ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେଠି ଏକ ଅଜା, ରକ୍ତ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ ରୂପରେ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଏକମାତୃକା; ସେ ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଜା ତାଙ୍କ ସହ ଭୋଗ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ଏହି ଅଜା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା, ଅଜ ସହିତ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କୁ ଅଜଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ମହତ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଗୁଣ ଓ ପୁରୁଷ ବ୍ୟାପିତ। ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମହତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବିନାଶୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ୱୟଂରେ ନିବିସ୍ଟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମହତରୁ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଧାରିଣୀ ମହତରୁ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ। ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମହତରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ ଉଦ୍ଭବ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଅହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାରୁ ଅବିନାଶୀ ଆକାଶ; ଆକାଶ ଶବ୍ଦଧାରୀ ହୋଇ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦର କାରଣ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।