ଏହି ଉତ୍କଳନା ଗାଥାରେ, ଦେବତାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକଳ ହୋଇ, ଦାନବାଧିପତି ଅନ୍ଧକାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତିରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଇଥିଲେ। ଅନ୍ଧକା, ଏକ ମହାଦାନବ, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ କରି ଅପୂର୍ବ ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ଗୁହାକୁ ଆସିପହଁଚିଲେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହରକୁ ଯାଇ, ମହାଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ଧକାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ ପାଇ ଶରୀର ଭଙ୍ଗ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଛୁ।” ମହେଶ୍ୱର ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ଧକାଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବିଜୟ ଜୟର ଶବ୍ଦ କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ। ତାପରେ, ମହାଦେବ ଅନେକ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଅନ୍ଧକାଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବେଧିଲେ। ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକା ବେଧିତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପାପର ଚାଦର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ପ୍ରଜାପତି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବନ୍ଦନା କରି କୁହୁଡ଼ି ଦେଇଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ରୋର ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ଝଙ୍ଗା ଦେଇ, ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ; ଋଷିମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଲେ, ଓ ଦେବସେନାପତିମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରିଲେ, ତିନି ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସ ଦେଖାଇଲା। ଅନ୍ଧକା, ତ୍ରିଶୂଳରେ ବେଧିତ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମୃତ ଦେହ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ଯେଉଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଜେ ପୂଜା କରିଥିଲି। ଏହି ଫଳ ମୋତେ ମିଳିଛି; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଏକବାର ମନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଶିବ ସାମ୍ୟତା ପାଏ—ଏକାଧିକ ଥର ସ୍ମରଣ କଲେ ତ ଏହି ଫଳ ଅଧିକ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଅନ୍ଧକା ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ଅନ୍ଧକା ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ; ତାଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମେରିଟ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ଶିବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଶିବ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଅନ୍ଧକାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନ୍ଧକାଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳର ତିପରେ ବେଧିତ ଦେଖି, ଦୟାପରାୟଣ ହୋଇ ଦାନବକୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି। କେଉଁ ଵର ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ବର ଚୟନ କର, ମୁଁ ବରଦାନ କରିବି।” ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନ୍ଧକା ଆନନ୍ଦରେ କଣ୍ଠ ଭରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏ ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଶଙ୍କର, ଯଦି ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେବା ଦେବି, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଅନ୍ଧକାଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମା କଥା ଶୁଣି, ଭବ ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ଧକାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ। ଏହା ସହିତ ଗାଣପତ୍ୟ ଦାନବକୁ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗାଣପତ୍ୟରେ ବନ୍ଦନା କଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯାଇଛି—ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ମହାଦାନବ ଓ ଅନ୍ଧକାଙ୍କ ବାପା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ବଧ ହେଲେ? ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଶୂକର ରୂପ ନେଲେ? ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ କିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୋଭା ହେଲା? ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଅନ୍ଧକାଙ୍କ ବାପା, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ଭୂମିକୁ ବାନ୍ଧି ତାକୁ ପାତାଳକୁ ନେଇ ନିଜ ଦାସୀ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ, ଯିଏ ଦାନବମାନେଙ୍କ ନାଶ କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଭୂମିକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି, ହରି ଭୂମିର ବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ, ଶୂକର ରୂପ ନେଇ, ଦାନବମାନେ ସହିତ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ସାମ୍ନା କଲେ। ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତର ତିପରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ ବଧ କରି, ପ୍ରଭୁ ପାତାଳକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଭୂମିକୁ ଉଠାଇ, ଆପଣଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ରଖିଲେ; ଦେବତାମାନେ, ପିତାମହ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଶୂକର ରୂପ ହରିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ, ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଶୋଭା ପ୍ରଶଂସା କଲେ। “ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ; ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱରୂପ ତୁମେ; ଭୂମିକୁ ଉଠାଇଛ; ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିଛ; ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାୟକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚିତା ତୁମେ। ତୁମେ ଅଷ୍ଟ ରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିଛ; ଦୟା କର, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତ ନାଥ, ଶୂକର, ବିଷ୍ଣୁ।” “ତୁମେ ଦାନ୍ତର ତିପର ଅନ୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ଭୂମିକୁ ଉଠାଇଛ; ପ୍ରମୁଖ ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡ଼ମାନେ ଧରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବ, ଦାନବ, ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସେବା କରୁଛ। ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଛନ୍ତି; ଦୟା କର, ଶବ୍ଦ ଦେବୀ, ପଦ୍ମଜା ଉପରେ। ଭୂମିକୁ ପାତାଳରେ ରଖି, ତୁମେ ପଛରେ ରଖିଛ; ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ। ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଭୂମିକୁ ପାତାଳ ଗୁହାରେ ନେଇ, ତୁମେ ଉଠାଇଛ; ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଛ; ଜଗତ ଗୁରୁ ତୁମେ।” ଏପରି, ବାଣୀ ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା ଓ ବନ୍ଦନା କରି, ଅମରମାନେ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମଧାରୀ ହରିଙ୍କ ଦୟାରେ ବିଭିନ୍ନ ଵର ପାଇଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ଭୂମିକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବନ୍ଦନା କଲେ। ଏହିପରି ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅବତାର ଗାଥା ଏକ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଅମୂଳ୍ୟ ଉତ୍କଳ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ଅବିରାମ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେଉଛି।