ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବୀ, ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା କିମ୍ବା ସେଗୁଡିକୁ ସେବନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ତାହିଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି। ପ୍ରୟାଗରେ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୋଇପାରେ; ତଥାପି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରୟାଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ଶୁଭ ଅବିମୁକ୍ତ ତୀର୍ଥ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଧର୍ମର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରବୀଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥର ଉପନିଷଦକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏଠି, କେହି ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଶୁଅଥିବା, କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି ଜୀବନ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ହଜାର ହଜାର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଶୀ ସହିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ଚାଏଁ ଏକ ଭୂତ ହେବା ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ହଜାର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନ ଲାଭ କରିବା ତୁଳନାରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ ସେବନ କରିବା ଦରକାର; ଏଠି ମହାତ୍ମା ଯୈଗୀଷବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧିକୁ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଓ ମୋପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କ ଗୁହା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅତି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯୋଗର ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଏଠି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଋଷିମାନେ ଲିଙ୍ଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଯୋଗର ପରମ ଶକ୍ତି, ଆତ୍ମାର ସଂଯୋଗ ଓ ଅତି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏଠି, ମୋର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୁବେର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି, କେବଳ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସେବନ କରି, ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ସମ୍ବର୍ତ୍ତ, ଯିଏ ଆସିବେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଭକ୍ତ; ଏଠି ମୋତେ ପୂଜା କରି, ହେ ଦେବୀ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ବ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ବ୍ୟାସ ଯୋଗୀ, ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାତ୍ମା, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ଥାପିତ ବେଦମାନଙ୍କ ପ୍ରଚାରକ ହେବେ। ସେଉଁଠି, ହେ କମଳନୟନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ ଋଷି, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ କରିବେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମହାତ୍ମାମାନେ, ହେ ସୁସୀଳା, ଏଠି ମୋତେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦେବ ଯୋଗୀମାନେ, ଗୁପ୍ତ ଆକୃତି ଓ ମହାତ୍ମା, ସଦା ଏଠି ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି। ଏଠି, ଯଦି କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଓ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼, ଅସଙ୍ଗ, ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ନିୟମିତ, ବ୍ରତୀ ଓ କୌଣସି କାମନା ବିନା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଏକତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ମୋର କୃପାରେ ପରମ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ହେ ସୁସୀଳା। ଯେ ପରମ ମୁକ୍ତି ଏକ ଯୋଗୀ ହଜାର ଜନ୍ମ ଚେଷ୍ଟାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ମୁକ୍ତି ଏଠି ମୋର କୃପାରେ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ, ଯାହାକୁ ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଏଠି, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, କୈଳାସର ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ଦେଖ। ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକକୁ ଆସି ଏଠି ମୋତେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ମଣିଷ ଅପମାନକୁ ଭେଟି ନାହିଁ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହାକୁ କପିଳ ସରୋବର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଗାୟର ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ମହାତ୍ମ ତୀର୍ଥ। ଏଠି ମୁଁ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭାବେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ଏଠି ମୋର ଅବସ୍ଥିତି ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଦେଖୁଛ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତିଆରି କରା ଶୁଭ ଜଳ ଓ ସରୋବର ଦେଖ; ଏହି ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। "ଶାନ୍ତି ସ୍ଥଳକୁ ଯାଅ, ହେ ପ୍ରଭୁ"—ଏପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା, ସଂସାରର ଉତ୍ପାଦକ, ଶିବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା, ପୁନଃ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ ଆଣିଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ କାହିଁକି ତୁମେ ସ୍ଥାପନ କଲା?" ବିଷ୍ଣୁ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ମୁଖରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ରୁଦ୍ରପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅତିଶୟ; ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ଏହା ତୁମ ନାମ ଧାରଣ କରିବ।" "ଏହିପରି, ମୁଁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ ଏଠି ସ୍ଥାପିତ; ଯିଏ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ମୋର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ।" ପୁନଃ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋର ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗକୁ ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ରଉଚିତ ରୀତିରେ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ଥାପନ କଲେ। "ଏହିପରି, ସ୍ୱର୍ଲିନେଶ୍ୱର ଭାବେ, ମୁଁ ନିଜେ ଏଠି ଆସିଛି; ଏଠି ଯିଏ ଜୀବନ ଛାଡ଼େ, ସେ କେବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ନାହାନ୍ତି।" ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ୟ ପଥ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଏହିପରି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏଠି ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦାନବକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲି। ଏଠି ଏକ ବାଘ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମ-ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବକୁ ମୁଁ ବଧ କରିଥିଲି; ଏଠି ମୁଁ ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର ଭାବେ ସଦା ସ୍ଥାପିତ। ଏହି ବ୍ୟାଘ୍ର ଆକୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଯିଏ ମୋତେ ଦେଖେ, ସେ ଆଉ କେବେ ଅପମାନ ପାଉନାହାନ୍ତି। ଉତ୍ପଳ ଓ ବିଦଳ, ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ବଧ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଅହଂକାରୀ ଓ ନାରୀ ବଧକ ଥିଲେ; ସେମାନେ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲ; ଏଠି ଏକ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା।