ଦେବୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ, ଦାନକାରୀ ମହାଦେବ, ଗିରିଜାଙ୍କ ପଦ୍ମସମାନ ମୁହଁର ସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସନ କରି, ହଲକା ହସରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, ବାରାଣସୀ, ସଦା ମୋର; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେବାର କାରଣ। ଏଠି, ହେ ଦେବୀ, ଯେଉଁମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି, ସଦା ମୋର ବ୍ରତରେ ଅବିଚଳ, ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ସଦା ମୋ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ବସନ୍ତି। ସେମାନେ ଏଠି ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ମନ ଏକାଗ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବହୁ ବୃକ୍ଷ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ସେଇଁ ଶୋଭିତ। ଏଠି ଅନେକ ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ଥିବା ହ୍ରଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅପ୍ସରା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ସେବା କରନ୍ତି, ଏହି ଶୁଭ୍ର ଭୂମି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ। ମୁଁ ସଦା ଏଠି ବସିବାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିର କାରଣ ଶୁଣ: ମୋର ମନ ଏଠି ଲଗିଛି, ଏଠି ମୋର ଭକ୍ତ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି ରହେ। ହେ ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାଏ ଏପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏଠି ଯେଉଁଠି କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ଚାହେ ଚାହିଁ କି ଅଚାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଏହା ମୋର ଦିବ୍ୟ ନଗର, ସବୁ ଗୁପ୍ତରୁ ଅତି ଗୁପ୍ତ, ମହାନ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ସେହିପାଇଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ମୁଁ କେବେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ମୋର କ୍ଷେତ୍ର, ଅବିମୁକ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ; ନୈମିଷ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କିମ୍ବା ପୁଷ୍କରରେ ଏପରି ନୁହେଁ— କାରଣ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ସେବା କରି ଯେପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାଏ ଏପରି ନୁହେଁ। ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଏଠି, ମୋର ଦୟାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରେ; ତଥାପି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ଅବିମୁକ୍ତ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଧର୍ମର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର ଉପନିଷଦ ଶାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରର ଉପନିଷଦ କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଶୋଇଥିବା, ଖେଳୁଥିବା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ହଜାର ହଜାର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଶୀ ସହ ନ ଥିଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ହଜାର ଇନ୍ଦ୍ର ହେବା ଠାରୁ ଭୂତ ହେବା ଉତ୍ତମ। ଏହିପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠି ମହାତପସ୍ବୀ ଜୈଗିଷବ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଓ ମୋପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଜୈଗିଷବ୍ୟଙ୍କ ଗୁହା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଅତି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ହେବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠି ସଦା ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯୋଗର ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଜଳେ; ଏଠି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠି, ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନ ଜାଣନ୍ତି, ଲିଙ୍ଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିନ୍ହ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ। ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ ଶକ୍ତି, ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏଠି, ମୋର କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୁବେର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରି, କେବଳ ଏହି ସ୍ଥାନର ସେବା ଦ୍ୱାରା ଗଣପତି ହେବାର ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ। ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଯିଏ ଆସିବେ, ସେମଧ୍ୟ ମୋର ଭକ୍ତ; ଏଠି ମୋତେ ପୂଜା କରି, ସେ ଅପୂର୍ବ ସିଦ୍ଧି ପାଇବେ। ଯୋଗୀ ବ୍ୟାସ, ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାତପସ୍ବୀ, ସେମଧ୍ୟ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବେଦମାନେ ପ୍ରଚାରକ ହେବେ। ସେମଧ୍ୟ, ହେ କମଳନୟନୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଏଠି ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ, ଗୁପ୍ତ ରୂପ ଓ ମହାନ ଆତ୍ମା, ସଦା ଏଠି ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗା ଓ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଧୃଢ଼, ଅଲୋଭୀ, ଶୁଭ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ବ୍ରତୀ ଓ ନିଷ୍କାମ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେମାନେ ଏଠି ମୋ ଦୟାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ପାନ୍ତି, ହେ ଶୁଭେ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ, ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ ହଜାର ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରି ନାହାନ୍ତି, ଏଠି ମୋର କୃପାରେ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ ନାମକ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏଠି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦିବ୍ୟ କୈଳାସ ଧାମକୁ ଦେଖ। ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକକୁ ଆସି, ଏଠି ମୋତେ ଦେଖିଲେ, ମଣିଷ କେବେ ଅପମୂଳ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କପିଳ ହ୍ରଦ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ଦେଇଥିଲେ, ଗୋଧୂଧ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ମହାନ ସ୍ଥାନ। ଏଠି ମୁଁ ବୃଷଧ୍ୱଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମୁଁ ଏଠି ମୋ ସ୍ଥାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଏଠି ଦେଖୁଛ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଶୁଭ ଜଳ ଓ ହ୍ରଦ ଦେଖ; ଏହି ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। “ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, ହେ ପ୍ରଭୁ”—ଏଭଳି କହି, ଶିବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଆଣି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇ, ପୁନଃ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚିନ୍ତିତ ମନରେ ଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ମୁଁ ଆଣିଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗ କାହିଁକି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଲ?