ଏପରି ଯୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ୱାଦଶପ୍ରକାର ପ୍ରୟାସକୁ ଯୋଗୀୟ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିରାସ୍ଥଳରେ ଏକ ଶତ ବା ପଚାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଧ୍ୟାନର ଅଭାବରୁ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ। ସେତେବେଳେ, ଓଁ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଦେହକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଧାରଣା କରି, ଯୋଗୀ ଓଁର ଆକାର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅବିନାଶୀରେ ସେ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଓଁ ପ୍ରାପ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କଥା ହେବ। ଏହା ତିନି ମାପର ଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନଟି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ; ପ୍ରଥମ ମାପଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଦୃଶ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ତମୋଗୁଣୀ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ତୃତୀୟ ମାପଟି ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ଅବିନାଶୀକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାରୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପିଲାପିଲା ଜନ୍ତୁର ଚଳାଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ମୁଣ୍ଡର ଶିରାସ୍ଥଳରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଓଁ ଧ୍ୱନି ଯେପରି ଲାଗୁ କରାଯାଏ, ଏହା ଶିରାସ୍ଥଳ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏ। ଏପରି ଯୋଗୀ ଓଁର ଆକାର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅବିନାଶୀରେ ସେ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପ୍ରଣବ ଧ୍ୱନି ଧନୁଷ୍ୟ, ଆତ୍ମା ତୀର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସଚେତନ ଯୋଗୀ ତୀର ଭଳି ଭେଦନ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଏହା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ‘ଓଁ’—ଏହି ତିନି ଜଗତ୍, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି; ଏହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତିନି ପଦ, ଏବଂ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍ ସ୍ତୋତ୍ର। ତିନି ମାପ ଏବଂ ଅର୍ଧ ମାପକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯୋଗୀ ଯିଏ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଅବିନାଶୀ, ‘ଉ’ ଏହା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ମ୍’ ସହିତ ‘ଅ’ ଏବଂ ‘ଉ’—ଏପରି ଓଁକୁ ତିନି ମାପ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ‘ଉ’ ମଧ୍ୟମ ଲୋକ, ଏବଂ ‘ମ୍’ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ। ଓଁ ହେଉଛି ତିନି ଲୋକ; ଏହାର ଶିର ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର୍ଗ। ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ପରମ ପଦ। ଯେଉଁ ଅଂଶର କୌଣସି ମାପ ନାହିଁ, ସେହି ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକ; ମାପ ନଥିବା ଅଂଶ ଶିବଙ୍କର ସ୍ଥିତି। ଏହି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନରେ, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯିଏ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ଅବିନାଶୀ, ଅମୂଳ୍ୟ ଓଁ ଅକ୍ଷରକୁ ଚିରସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଗି ପ୍ରୟାସସହିତ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ମାପ ଛୋଟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲମ୍ବା, ତୃତୀୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହି ମାପଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯେପରି ଧାରଣ କରିପାରିବେ, କେବଳ ସେପରି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଧ ମାପ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ କେଉଁ ଫଳ ଲାଭ କରେ, ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରତିମାସ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେଉଁ ମାନ୍ୟ ଫଳ ଏହି ମାପ ଅଭ୍ୟାସରେ ମିଳେ। ଏହି ଫଳ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବିପୁଳ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କଲେ ମିଳେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମାପ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମିଳେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପ୍ଲୁତ’ ନାମକ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମାପକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର; ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କର। ଏପରି ଯିଏ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, ଆତ୍ମାଞ୍ଜଣା, ସେ ସବୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍, ସେ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ବେଦ, ଉପନିଷଦ୍, ଏବଂ ଯୋଗ ଜନିତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ସେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ଗର୍ଭ ମାର୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେପରି ଏକ ପାକା ଫଳ ଗଛରୁ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଖସିପଡ଼େ, ସେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ସେଉଁ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯୋଗୀ ଦିନକୁ ତିନିଥର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଦଶଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର ବିସ୍ତାରକୁ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ଯୋଗୀ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ଶିବସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ, ତିନି ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। କିମ୍ବା, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ଦେଖି, ବାରାଣସୀର ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯାଇଲେ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ଯେପରି ଉପାୟରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀପର୍ବତରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ। ସେ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଏ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅବିମୁକ୍ତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର, ସଦା ଜୀବମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବା ସ୍ଥାନ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଉଁଠି ସଦା ସେବା କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ। ଏହିପରି, ହେ ସୁତ, ବାରାଣସୀ ଯଦି ଏତେ ପବିତ୍ର, ତେବେ ତାହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହ। ଆମେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅବିମୁକ୍ତର ମହାତ୍ମ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ସବିସ୍ତାର ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ। ମୁଁ ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମାକୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭବଙ୍କ କଥାଅନୁସାରେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି। ଶତ କୋଟି ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କିମ୍ବା ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବେ, ଏକଦା ଯେତେବେଳେ ନୀଳ ଓ ରକ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣର ଶଙ୍କର ନବବଧୂ ହେଲେ, ସେ ହିମାବତ୍ ଶିଖରରୁ ହୈମବତୀ ଦେବୀ ଏବଂ ଭୂତଗଣଙ୍କ ସହିତ ଅବତରିଲେ। ସେ ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠି ବାସ କଲେ।