ଏକ ଦିନ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଶିଷ୍ୟମାନେଁକୁ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ଅତି ଗୁପ୍ତ ଯୋଗ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯଦି କେହି ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ପ୍ରାୟ। ଏହାପରି, ଯଦି କେହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ଧଳା, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଜାମା ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟେ ଆସିଯାଇଛି। ଏପରି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେହରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ସମୟ ଆସିଗଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ହେଇଯିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ସେ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦୂରେ, ପବିତ୍ର, ସମତଳ ଓ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଥିବା ଏକ ଶାନ୍ତ ଜାଗା ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନରେ ବସି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ସିଧା ରଖି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବାକୁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅନିଳ ଜାଗାରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ନିଜକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଢାଳ ପଡ଼ୁଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଇଛା, ସନ୍ଦେହ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ। ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ୱେତ ଚିନ୍ତନ କରିବେ—ନାକ, ଜିଭ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ। କାନ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଛାତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧ୍ୟାନକୁ ଧାରଣ କରିବେ, ସମୟ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ବୁଝି, ସମସ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗ ଅନ୍ତଃକରଣ ଧାରଣକୁ ଯୋଗ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଏହି ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଶତବା କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାଶ ବାର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏକାଗ୍ରତାର ଅଭାବରୁ ଅଳସିଯିବେ, ତେବେ ଶ୍ୱାସ ଉପରକୁ ଯାଏ; ତେବେ ଓଁକାର ସହିତ ଦେହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଯୋଗୀ ଓଁରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ଅକ୍ଷୟରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଓଁକାର ଲାଭର ଲକ୍ଷଣ ଅବଧାରଣ କରାଯାଏ। ଏହା ତିନି ମାପର ଅଟୁଟ ଧ୍ୱନି, ଏଠିରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ; ପ୍ରଥମ ମାପ ମେଘ ଚମକ ଭଳି, ଦ୍ୱିତୀୟ ମାପ ତମୋଗୁଣୀ, ତୃତୀୟ ମାପ ଗୁଣରହିତ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନେଯାଏ, ଯାହା ଗାନ୍ଧାରୀ ରୂପେ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ପିପିଲିକା ଚାଳ ଭଳି ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଓଁକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏହା ବାହାରକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଏପରି ଯୋଗୀ ଓଁରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ଅକ୍ଷୟରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଣବ ଧ୍ୱନି ଧନୁ, ଆତ୍ମା ସଂଯୋଗ ତୀର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସଚେତନ ଭାବେ ଭେଦିବା ଦରକାର, ଏହି ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ହୃଦୟଗୁହାର ଗୁପ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଓଁ—ଏହି ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦ, ଏବଂ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର। ଏହି ତିନି ମାପ ଓ ଅର୍ଧ ମାପ ସଠିକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଲୋକ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ‘ଅ’ ଅକ୍ଷୟ, ‘ଉ’ ଏହା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ‘ମ୍’ ଅ, ଉ ସହିତ ଏକତ୍ର—ଏହିପରି ଓଁକୁ ତିନି ମାପର ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ। ‘ଅ’ ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ‘ଉ’ ମଧ୍ୟମ ଲୋକ, ‘ମ୍’ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ। ଓଁ ତିନି ଲୋକ, ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶିବଲୋକ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ପରମ ପଦ। ଅମାପ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର ଲୋକ, ଅମାପ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଶିବ ଅବସ୍ଥା; ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସେ ଏହି ଅମାପ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଓଁକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ବକ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଲାଗି। ପ୍ରଥମ ମାପ ଛୋଟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୀର୍ଘ, ତୃତୀୟ ଦୀର୍ଘତମ ଭାବରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ଏହି ମାପଗୁଡିକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯେତେ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରିବେ, ସେତିକି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଅର୍ଧ ମାପ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେ କେତେ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଶୁଣ। ଯିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିମାସ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେଉଁଠି ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ମାପ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ। କଠିନ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବିପୁଳ ଦାନ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, ଏହି ମାପର ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ। ଏହିମଧ୍ୟରେ ‘ପ୍ଲୁତ’ ନାମକ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହି ମାତ୍ରା ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମାପ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଯୋଗ ସହିତ ଏକତ୍ମ ହୋଇ, ଶୁଧ୍ଧ, ସଂଯମୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ସମସ୍ତ କିଛି ଲାଭ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏକ ଆତ୍ମଧ୍ୟାନରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ବେଦ, ଉପନିଷଦ ଓ ଯୋଗ ଜନିତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଆବା ଜନ୍ମ ନେବେ ନାହିଁ; ଗର୍ଭ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଶାଶ୍ୱତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ପକାଫଳ ବାତାସରେ ଗଛରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ସେଉଁଠି ଏହି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଦିନେ ତିନିଥର ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ଦଶମାତ୍ରା ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତାରକୁ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଯେଉଁଯୋଗୀ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେ ଶିବ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ତିନି ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।