ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ବିବୃତି ହେଉଛି—ମୃତ୍ୟୁର ନିକଟତା କିପରି ଚିହ୍ନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏବଂ ଏହା ବୁଝିବା ପରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ଆତ୍ମସାଧନା କରିବେ। ଯଦି କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡରୁ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଥାଏ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ପ୍ରାଣବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ପ୍ରାଣସ୍ଥଳକୁ କାଟିଦିଏ, ଏବଂ ପାଣି ଛୁଇଁଲେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଭାଲୁ କିମ୍ବା ବାନର ଦ୍ୱାରା ଟାଣା ଗାଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି ଯିବା, ଗୀତ ଗାଇବା କିମ୍ବା ନୃତ୍ୟ କରିବା ଦେଖିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନରେ କଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା କଳା ମହିଳା ଗୀତ ଗାଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜିହ୍ବାରେ ଗହ୍ବର ଦେଖିବା, କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ସନ୍ୟାସୀ ଦେଖିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଉଁଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଟିର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯିବା ଦେଖିଲେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଛାଇଁ, ଅଙ୍ଗାର, କେଶ, ଶୁଷ୍କ ନଦୀ କିମ୍ବା ସାପ ଦେଖିଲେ, ଦଶ ରାତି ମଧ୍ୟେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭୟଙ୍କର କଳା ଲୋକ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ପାଥର ଫିଙ୍ଗି ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଜ଼ାନ୍ଧା ମୁହଁ ଦେଇ ହୁଆଁ କରୁଥିବା ଶୁଣିଲେ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ। ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ହୃଦୟ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯିବା, କିମ୍ବା ଦାନ୍ତ କମ୍ପିବା ଦେଖିଲେ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ବୋଲି ଧାରଣା। ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ପୁନିପୁନି ଶରୀର କମ୍ପିବା, ଦୀପର ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିନପାରିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ରାତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ, ଦିନରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚକ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଚକ୍ଷୁରେ ନିଜକୁ ଦେଖିନପାରିବା—ଏହା ମୃତ୍ୟୁର ଚିହ୍ନ। ଏକ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁପାତ, କାନ ଅପନ୍ନତ, ନାକ ବାଙ୍କା ହେବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ଜୀବନ ଶେଷ। ଯାହାର ଜିହ୍ବା କଳା ଓ ଖରାପ, ମୁଁହ କମଳ ଦେଖାଏ, କିମ୍ବା ଗାଳ ଲାଲ ଫୁଲିଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ଯେଉଁଠି ଚୁଲ ଖୋଲି, ହସି, ଗାଇ, କିମ୍ବା ନୃତ୍ୟ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ। ଯେଉଁଠି ଶରୀର ପୁନିପୁନି ଧଳା ମେଘ କିମ୍ବା ଧଳା ଶସ୍ୟ ଦାଣା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ମୃତ୍ୟୁର ଚିହ୍ନ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଁଟ କିମ୍ବା ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଟାଣା ଉତ୍ତମ ରଥ ଦେଖିଲେ, ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଛି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଏକଠା ହୁଏ, ଏବଂ କାନରେ ଶବ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁରେ ଆଲୋକ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗଡ଼ିଆଁ ଗଡ଼ି ପଡ଼ିଯିବା, ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉଠିପାରିନଥିବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ। ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, ନାଭି ଗହିର, ପିଶାବ ଅତି ତାପ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ମନ୍ଦିରେ କେହି ଖୁଲା ଆକାଶରେ ହତ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି, ହତ୍ୟାକାରୀକୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ। ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବା, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ପୋଧା କପଡ଼ା, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ କପଡ଼ା ଦେଖିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ଏପରି ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଗଲାପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଓ ଦେଉଳା ଛାଡ଼ି ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୋଇଯିବା ଉଚିତ। ଏପରେ, ସେଉଁଠି ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବାହାରି, ଶୁଦ୍ଧ, ସମତଳ, ଦୃଢ଼, ଏବଂ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ ଚୟନ କରିବା ଦରକାର। ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନରେ ବସି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଶରୀର, ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଗଳା ସିଧା ରଖି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା ଛାଡ଼ି, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁବିହୀନ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ରହେ, ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଡାହାଣ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ମନରୁ ଆସକ୍ତି, ସନ୍ଦେହ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଦା ନାସା ଓ ଜିହ୍ବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଛୁଆଁରେ ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। କାନ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଏହି ଧ୍ୟାନକୁ ଧାରଣ କରି, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝି ସଦା ଏହି ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହିଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଭିତରିକ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଯୋଗ ଧାରଣ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଧ୍ୟାନକୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିର ଉପରେ ଶତ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାଶ ଥର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଧ୍ୟାନର ଅଭାବରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ, ଶ୍ୱାସ ଉପରକୁ ଯାଏ, ତେବେ ଓଁକାର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଶରୀରକୁ ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଯୋଗୀ ଓଁରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅବିନାଶୀରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ମୁଁ ଓଁ ପ୍ରାପ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କହିବି। ଏହା ତିନି ପ୍ରମାଣର ଅଟୁଟ ଧ୍ୱନି, ଏଠାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ; ପ୍ରଥମ ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ବିଜୁଳି ପରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ତମସିକ, ତୃତୀୟ ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ଅବିନାଶୀକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହା ଗାନ୍ଧାରୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଗାନ୍ଧାର ଶ୍ରୁତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପିପିଲିକା ଚାଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ମୁଣ୍ଡ ଶିର ଉପରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଯେପରି, ଏହି ଧ୍ୱନି ବାହାରକୁ ଯାଏ। ଏପରି ଯୋଗୀ ଓଁରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି; ଅବିନାଶୀରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଣବ ଧ୍ୱନି ଧନୁ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସଚେତନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଭେଦିବା ଦରକାର, ଏକ ତୀର ଭଳି ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଓଁ' ହୃଦୟର ଗୁହା ଭିତରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ। 'ଓଁ'—ଏହି ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି; ଏହି ତିନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକ୍ରମ, ଏବଂ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର।