ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟରେ ରଜୋଗୁଣ ଏକ ଆଧାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣର ମୂଳ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଘାତ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଦେହୀ ଜନ୍ମୀ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ । ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେ କିପରି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବ? କାରଣ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମବାସନା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ । ଏହି କର୍ମଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୂମିକାର ଗୁହ୍ୟତା ବୁଝି, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସଂସାର ଭୟରେ ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ବିପନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମାଚରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆସ୍ତେ-ଆସ୍ତେ ଏହି ଚକ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଦରକାର । ଏହି ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଯାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେହି ଅମୃତ ଜଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଓ ଅତିଦୁର୍ଲଭ ସେତୁ ଅଟୁଟ ରୂପେ ନିତ୍ୟ ରହିଛି । ଏହା ଏକାଧାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାର୍ଥକତା । ଏହି ସେତୁ ଭାବେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହିପରି ଭାବରେ ନିଜ ଶକ୍ତିଧାରୀ, ଅଷ୍ଟଭାଗ ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ରୂପରେ ବିଭୂଷିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର । ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ହୃଦୟରେ ବିଧିବତ୍ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁନଃ ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ନିବାସ କରାଯାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଉପାସନାରେ ପାଞ୍ଚ ହୋମ ବିଧିମତଃ କରି, ମନକୁ ସେଇ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ହୃଦୟରେ ବିଧିବତ୍ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନିର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର । ପବିତ୍ର ଜଳ ଚିଉଁଥିବା ପରେ, ପ୍ରଥମ ହୋମ ପ୍ରାଣାୟାମ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଆପାନ ପାଇଁ, ତୃତୀୟ ବ୍ୟାନ ପାଇଁ, ଚତୁର୍ଥ ଉଦାନ ପାଇଁ, ଓ ପଞ୍ଚମ ସମାନ ପାଇଁ ହୋମ ଦିଆଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୋମକୁ ଶ୍ୱାହା ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷ ଭାଗ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ପୁନଃ ଜଳ ଚିଉଁଥିବା ପରେ ମୁଁହ ଧୋଇ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମର ଗଠନ ନିଜର ଆତ୍ମା; ରୁଦ୍ର ନିଜେ ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତର ବିନାଶକ୍; ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମାର ପ୍ରାଣ ଓ ପୋଷକ୍ । ରୁଦ୍ର ପ୍ରାଣରେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ସେ ପ୍ରାଣର ଗଠିତ; ଏହି ପ୍ରାଣ ଓ ରୁଦ୍ରକୁ ଅମୃତ ଉପହାର ଦିଆଯାଏ । ଏ ଭାବରେ, “ଓ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଶୁଭ ଭାବେ ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ—ଶ୍ୱାହା—ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଆତ୍ମାକୁ,” ଏହି ପଞ୍ଚ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ । ଆପଣ ଏହି ଦେହରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣର ନଗରବାସୀ ପୁରୁଷ, ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଅବସ୍ଥିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ; ଏହି ନିତ୍ୟ ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଆପଣ ଦୟାଳୁ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏହି ଭୋଗ ଆମ ପାଇଁ ହେଉ; ଏହି ନିବେଦନ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ—ଏପରି ଗୁଣଲାଭ ସଂପର୍କରେ ସବୁ କଥା କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ପଶୁପତି ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲଗାନ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୁତିକୁ ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣାନ୍ତି—ଦେବ କିମ୍ବା ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ପଠିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ଶୁଚିତାଚରଣର ଲକ୍ଷଣ କୁହିବି, ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବେଦସାର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ଶୁଚିତା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ଯେଉଁଠାରେ ଧୈର୍ୟ ରହେ, ସେଠାରୁ ଋଷି ପଦ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ । ମାନ ଓ ଅପମାନ—ଏହି ଦୁଇଟି ଅମୃତ ଓ ବିଷ; ଅପମାନ ଏଠାରେ ଅମୃତ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମାନକୁ ବିଷ କୁହାଯାଏ । ଗୁରୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବା ଦରକାର; ସଦା ନିୟମ ପାଳନ କରି, ଆତ୍ମସଂୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ୍ । ଅନୁମତି ମିଳିଲେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିନାହିଁ, ପୃଥିବୀରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାଲିବା, କପଡ଼ା ଛାଣି ଜଳ ପିଇବା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।