ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଏହା ଜଡ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏକ ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଉଁ ସବୁଠାରେ, ମୁହଁ, ମଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କାନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବାନ୍ ଜନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିରଅବିନାଶୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପୁରୁଷ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋହିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବାତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ କେବେ ମୋହିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଏହି ପୁରୁଷ, ଯେପରିକି ପବନ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଧରିବାକୁ କଷ୍ଟକର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଯଦି କାର୍ମିକ ଫଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେ ପୁରୁଷ ସ୍ପେର୍ମ ଓ ରକ୍ତ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ଏକତ୍ୱରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ଯୋଗରେ କ୍ରମେ 'କଳଳ' ନାମକ ଗଠିତ ହୁଏ। କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହି କଳଳ ବୁଲି ବଡ଼ ହୋଇ, ମାଟିର ଚକା ଘୁରିବା ପରି ଏକ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ହାତରେ ଗଢ଼ାଯାଉଥିବା ଗୋଲାର ପରି, ଏହା ଭିତର କ୍ଷେମିକ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକାଶ ପାଏ। ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ, ମୁଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେବି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବଜାତ ଶିଶୁକୁ ବୈଷ୍ଣବ ବାୟୁ ଛୁଁଏନି, ସେଯାଏଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବି"। ଏଭଳି ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ ଏକ ମାନବ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ବୟସ୍ଵାନୁସାରେ। ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବାୟୁରୁ ଜଳ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଜଳରୁ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରାଣରୁ ବୀର୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ। ରକ୍ତର ତିରିସି ଅଂଶ ଓ ବୀର୍ୟର ଚୌଦ୍ଧ ଅଂଶ ଅଛି; ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଗର୍ଭ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ଗର୍ଭ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ବିକାଶ ପାଏ। ମାଆଙ୍କ ଖାଦ୍ୟର ପାଚିତ ପୋଷକ ଦ୍ୱାରା, ନାଭି ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହୀ ଜୀବର ଆଧାର। ନଉ ମାସ ପରେ, ଶିଶୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ମୁଡ଼ାଇ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଚାପି ରହି, ସ୍ୱାଧୀନ ଚଳନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ନଉ ମାସ ଗର୍ଭରେ ରହି, ଗର୍ଭଦ୍ୱାରରେ ମୁହଁ ନିମ୍ନମୁଖୀ ହୋଇ, ସ୍ୱୀୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନରକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେଠାରେ ଶିଶୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ରର ଜଙ୍ଗଲ, ଶାଲ୍ମଲୀ ଗଛ କଟିବା, ମାଡ଼ମାଡ଼ି, ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ଖାଇବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଜଳ ବିଭିନ୍ନ ହେଲେ ମିଶିଯାଏ, ସେପରି କଟାଯାଇଥିବା ଓ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ସ୍ଥାନକୁ ପହଁଚନ୍ତି। ଏଭଳି, ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ପୀଡିତ ଆତ୍ମାମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏକାକି ଯିବାକୁ ପଡ଼େ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି; ଏକାକି ଭୋଗ କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେଣୁ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଯାଉଛି, ତାଙ୍କ ସହ କେହି ଯାଉନାହାନ୍ତି; କେବଳ ସେ କରିଥିବା କର୍ମ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଏ। ଯମ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଏମିତି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଦା ବିଳାପ କରନ୍ତି, ଅନିଚ୍ଛିତ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅନେକ କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶରୀର ଶୋଷିତ ହୁଏ। ମାନବ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ପୁନଃପୁନଃ କରେ, ସେହି ଅଭ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଦେହୀ ଜୀବର ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ଆଦିହୀନ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରମୟ ଛଉଁ ରୂପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଛି। ମାନବ ଜନ୍ମରୁ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ, ପଶୁରୁ ମୃଗ, ମୃଗରୁ ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀରୁ ସର୍ପ ଏବଂ ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ। ମାଟିର ଚକା ଯେପରି ଅନନ୍ତ ଘୁରୁଛି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ମାନବରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଛି। ଏହି ଚକ୍ରକୁ ତାମସିକ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱିକ ଚକ୍ର ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଚକ୍ର ଭୂତମାନେ ଯାଏ, ତାହାକୁ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଜାଣନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାବସ୍ଥାରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ରହେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ତମସ୍। ଚୌଦ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍ ଆଧାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣସ୍ଥଳ ଆଘାତ ପାଏ, ଦେହୀ ଜୀବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ପୂର୍ବ କର୍ମର ଆଶୟରେ ଘୁରୁଛି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜଣେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବେ? ମାନବ ଜନ୍ମ ସଦା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହି ଚୌଦ୍ରୂପ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ବୁଝି, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସଂସାର ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି କ୍ରମେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ଜୀବ ସଂସାର ଚକ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ। ତେଣୁ ସଦା ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଓ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମ ଜଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଵାଳା, ଅତିଶୟ ସେତୁ; ଏହାର ବିକାଶ ଓ ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାରାଂଶ। ଏହି ସେତୁ ଭାବରେ, ନିଜ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଭାବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭାବରେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ ଉପାୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ପୁନଃ ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ନିବେଶ କରାଯାଏ; ଏପରି ଭାବେ ଠିକ୍ ଭଳି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।