ଏହି ସଂସାରରେ ଜଣେ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ କିମ୍ବା ତମୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ସେଠାରେ ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗରୁ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେଠାରୁ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖର ନିଧି। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ବା ତ୍ୟାଗ ଏହି ପରମ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଟୁଟ୍ ପ୍ରୟାସ ଅଟୁଟ୍ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ, ପୁନଃ ଏହି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ, ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଖ; କିମ୍ବା, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଏକ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ— ସେ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶତାବ୍ଦୀ ବିତିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ସେ ଦିବ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖିଥାଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା; ସେଇ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଉପର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିକୁ ଗୋମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଉଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ପୁନଃ ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି। ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି, ସର୍ବସ୍ୱାମୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସମସ୍ତଠାରୁ ବଡ଼। ଏହି ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ କେବଳ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହୀ, ଚିହ୍ନ ଓ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ, ଚେତନ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତର ସାର। ତାଙ୍କର କୌଣସି ହାତ, ପା, ପେଟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କିମ୍ବା ଜିହ୍ବା ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକମାତ୍ର। ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ, ମହାପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଜଡ଼, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେହି ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଚେହେରା ଅଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ ରଖି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଚିରଂଜୀବୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଥାଏ ଓ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବାତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚଳିତ ପବନ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ରହି ଅଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ। କିନ୍ତୁ, ଯଦି କୌଣସି ଜୀବ କିଛି କର୍ମ ଶେଷ ରଖି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀର ମିଶ୍ରଣରୁ ଏହି ଭଗବାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ 'କଳଳ' ନାମକ ଗଠନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି କଳଳ ସମୟ କ୍ରମେ ଏକ ଫେନ ଭଳି ହୁଏ, ମାଟିର ଗାଡ଼ି ଚକ୍ରରେ ଘୂରି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ହାତ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଗୋଲାକାର କରାଯାଏ; ଏପରି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିକାଶ ପାଏ। ଯଦି ମୁଁ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ିବି, ମୁଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି; ନୂତନ ଶିଶୁକୁ ବୈଷ୍ଣବ ବାୟୁ ଛୁଇଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—"ମୁଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବି"; ପରେ ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆକୃତି ଓ ବୟସ୍ଵାନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ଜଳ, ଜଳରୁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣରୁ ଶୁକ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ରକ୍ତର ତିରିସିଏ ଅଂଶ ଓ ଶୁକ୍ରର ଚଉଦ଼ିଏ ଅଂଶ; ଏହାର ଅର୍ଧ ଅଂଶ ମିଶି ଗର୍ଭର ଗଠନ ହୁଏ। ଏହି ଗର୍ଭ ସହିତ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ପିତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ବିକାଶିତ ହୁଏ। ପରେ, ମାତୃ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ପାଚିତ ପଦାର୍ଥ ନାଭି ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହୀ ଜୀବଙ୍କର ଆଧାର। ନଅ ମାସ ପରେ, ଶିଶୁ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭାଙ୍ଗି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଚାପି ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ନଅ ମାସ ଧରି ଗର୍ଭରେ ଥିବା ପରେ, ଶିଶୁ ଗର୍ଭଦ୍ୱାରରେ ମୁହଁ ନିମ୍ନମୁଖୀ ହୋଇ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରେ; ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସେ ତଳୱରର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ, ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ କଟାଯାଏ, ମାର୍ମାରି ହୁଏ, ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ଖାଏ। ଯେପରି ଜଳ ବିଭିନ୍ନ ହେଲେ ପୁନଃ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ କଟାଯାନ୍ତି, ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଏପରି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ଆତ୍ମାମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଜଣେ ଏକାକି ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ; ଏକାକି ତାଙ୍କର କର୍ମ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ, ତେଣୁ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଯିବି, କେହି ସାଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; କେବଳ ନିଜ କର୍ମ ମାତ୍ର ସାଥି ଯାଏ। ଏମିତି, ଯମଲୋକରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବ ଅବିରତ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ଅନିଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାମ କରେ, ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେଇ ଅଭ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ସଦ୍କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେହୀ ଜୀବଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ର ଆଦିହୀନ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ, ପଶୁଠାରୁ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଠାରୁ ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀଠାରୁ ସରୀସୃପ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।