ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅହଂକାର କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅହଂକାର, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଆତ୍ମାରେ ନିହିତ ଓ ଅନୁଭୂତି ରୂପେ ପରିଚିତ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକତା ତିନିପ୍ରକାର ଓ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଳରେ ହିଁ ଘଟେ। ଏହାର ଅଷ୍ଟଭାଗୀୟ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଳରେ ଦୃଢ଼ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର ରୂପ କେମିତି, ଏହାର ନିୟମ କେମିତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଚଳିତ, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେପରିଏ ବଘ୍ବାନ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ରୂପେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦୁର୍ଲଭ ମନ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ଏହିକୁ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଏହି ଜଗତରେ ଚାଲିବା ଓ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାର କ୍ଷମତା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଗତି; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ତୃତୀୟ ଯୋଗ ହେଉଛି ଏହି ଜଗତରେ ବିଶାଳତା, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିପାରେ। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯେଉଁଠି ଚାହେ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ତରାୟ ବିନା ଭୋଗ କରେ; ତିନି ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯୋଗର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା; ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ହୁଏ କିମ୍ବା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ତିନି ଲୋକରେ ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ତାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଏବଂ ମନ—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ନ ହୁଏ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ କଟାଯାଏ ନାହିଁ, ଭାଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜଳି ଯାଏ ନାହିଁ, ମୂଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ; ବିଲୀନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ନା ନଶ୍ୱର, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ କେବେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଗନ୍ଧ ରହିତ, ରସ ରହିତ, ରୂପ ରହିତ; ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ନାହିଁ; ବର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, ଧ୍ୱନି ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ କେବେ କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେ ପରମ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ପରମ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଗୁଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏବଂ ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ ଥିବା ସେ ସବୁଠାରେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଅବିରୋଧ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଉତ୍ତମ ଯୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହିପରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଜଣାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଯୋଗ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ଶିବ ସହିତ ଏକତାର କାରଣ; କିମ୍ବା, ଯଦି କାମନା ଦ୍ୱାରା କିଛି କରାଯାଏ, ପଥର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କର୍ମ କରାଯାଏ। କାମ କିମ୍ବା ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ଅନୁଭବ କରି, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି, ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ସେଠାରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଠାରୁ, ଅମୃତ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ; ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞର ଚେଷ୍ଟା ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ। ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼େ; ଏହିପରି, ମୁକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ; କିମ୍ବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକତା ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ— ସେ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଅଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁକୁ ଦେଖିଥାଏ— ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ, ଗ୍ରୀବା; ସେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ବିଶ୍ୱ ରୂପୀ, ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳ୍ୟଧାରୀ, ବିଶ୍ୱ ଦେହରେ ପରିଧାନ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଗୋଧି ଚଳାଇଥାନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଏପରି ଆବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ପୁରାତନ ଋଷି, ଶାସ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ରୁ ବଡ଼। ସେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ପୁରୁଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାସ୍କର, ଚିହ୍ନ ହୀନ, ଗୁଣ ରହିତ, ଚେତନ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବଦା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତର ସାର। ସେ ହାତ, ପା, ଉଦର, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଜିହ୍ବା ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ଏକମାତ୍ର। ସେ ସମସ୍ତ କୁ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ପ୍ରଥମ, ମହାପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଅଚେତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ସହିତ ଏକତା। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ ଥିବା, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିତ, ସେ ବିରାଜିତ। ଯୋଗ ସହିତ ଏକତା ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଏହି ସନାତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ମୂଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବାତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ହଳ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ବାସ କରୁଥିବା ପବନ, ସେପରି ଏହି 'ପୁରୁଷ' ନାମକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ଯଦି କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜୀବ କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ଶୁକ୍ର ଓ ରଜର ସହ ଏକତା ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।