ଏବେ ମୁଁ ଏହିଠାରେ ଏକ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ପ୍ରକାଶ କରିବି, ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଚିତ୍ତରେ ନିତ୍ୟତାକୁ ବସାଇବା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗରେ, ଆଦିରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ୱ କରି, ଶତଦ୍ୱିଂଶତି (୨୬) ଶକ୍ତି ଓ ଅଷ୍ଟ ଉପାୟରେ ପଦ୍ମାସନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ଷୋଳ (୧୬) ଉପାୟ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ (୧୨) ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ଏବଂ ଉମାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦେବତାକୁ ବସାଇ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ଅଜନ୍ମ ଭଗବାନ ଅଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଓ ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଅଷ୍ଟ ରୂପ ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏହି ରୂଦ୍ର ଚଷଠି (୬୪) ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହିପରି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ ଉପାଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଭାବରେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପାଶୁପତ ଯୋଗ ମୁକ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଯୋଗରେ ଅଣିମା ଦିଆଁ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କୋଟି କୋଟି କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଅଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଉପାଧି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି; ଏହି ସବୁ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ। ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା, ପ୍ରାପ୍ତି, ପ୍ରାକାମ୍ୟ ସମସ୍ତଠି, ଏବଂ ଈଶିତ୍ୱ ସମସ୍ତଠି—ସମସ୍ତଠି ମାସ୍ତ୍ୟରୀ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ—ଏହି ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଅଛି; ଏହି ମାସ୍ତ୍ୟରୀ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତି ତ୍ରିରୂପ ଅଛି—ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୋଷହୀନ, ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଏବଂ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରିୟା ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ଆତ୍ମାରେ ବସିଥିବା ପ୍ରତିତି ଭାବରେ ଅଛି। ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଭାଗରେ ହୁଏ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ମାତ୍ର ଏକତ୍ୱ ହୁଏ; ଅଷ୍ଟ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ଏହି ବିଭାଗ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହାର ରୂପ କିପରି ଅଛି, ଭଗବାନ କହିଥିବା ଭାବରେ, ତାହାର ନିୟମ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ କିପରି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ମୁଁ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ କରିବି। ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତତା ସମସ୍ତଠି ବସିଛି; ଏହି ଶକ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦୁର୍ଲଭ। କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଲାଭ କରିପାରିବେ; ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଯୋଗୀମାନେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା ଓ ଯାତ୍ରା କରିବା କ୍ଷମତା। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦ୍ରୁତଗତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା, ତିନି ଲୋକରେ ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ପୂଜିତ। ଏହି ଜଗତରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ତୃତୀୟ ଯୋଗ, ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଯାଇପାରିବା ଶକ୍ତି। ସେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ, ତିନି ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିପଦ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆସିଥାଏ। ସେ ସମସ୍ତଠି ନାୟକ ହେବା, ଯୋଗର ଜ୍ଞାତା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ ତାଙ୍କର ଅଧିନ। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏନାହିଁ; ତିନି ଲୋକରେ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ, ଏବଂ ମନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ଉପଜିଥାଏ କିମ୍ବା ଉପଜେନାହିଁ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ, କଟାଯାଏନାହିଁ, ଭାଗ ହୁଏନାହିଁ, ଜଳିନାହିଁ, ମୂଢ ହୁଏନାହିଁ, ଶୋଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ମଳିନ ହୁଏନାହିଁ। ସେ କମିନାହିଁ, ବିକଳ ହୁଏନାହିଁ, କଦାପି ପୀଡିତ ନୁହଁନ୍ତି, ତିନି ଲୋକରେ ଏହିପରି ଏକ ଶକ୍ତି ସାଧାରଣ କ୍ଷୟ ନୁହଁ। ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ରଙ୍ଗ, ଧ୍ୱନି, ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋହିତ ହୁଏନାହିଁ; ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ସେ ପରମ; ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଇଥିବାରୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ ପୁରୁଷ ପରମ ଶାସନରେ ବସିଥାଏ। ଗୁଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶାସନରେ, ସମସ୍ତଠି ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଅବିରୋଧ ଶାସନ ଲାଭ କରି, ପରମ ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପଥକୁ ଯାଯିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବା; ଏଭଳି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯୋଗ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଶିବ ସହ ଏକତ୍ୱର କାରଣ। କିମ୍ବା ରାଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା କରି, ପଥର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, କର୍ମ କରାଯାଏ। ରାଗ କିମ୍ବା ତମସ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା କର୍ମ ଅନୁଭବ କରି, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରିଥିବା ଜନ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ସେଠାରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ ପୁନଃ ମାନବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଠାରୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ, ନିତ୍ୟ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, ବ୍ରହ୍ମା ପରମ ଆନନ୍ଦ; ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ୟମ ଏହି ପ୍ରୟୋଜନରେ। ପୁନଃ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୁଏ, ତେଣୁ ମୁକ୍ତି ପରମ ଆନନ୍ଦ; କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନରେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାର ସତ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ— ସେ ଶତ ଶତ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିପାରିବେ; ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଚାରି ଦିଗରେ ମୁହଁ କରି ଦେଖିଥାଏ— ଯାହାର ପଦ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ବିଶ୍ୱ ରୂପ, ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧ, ବିଶ୍ୱ ମାଳା, ବିଶ୍ୱ ରୂପରେ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଭଗବାନ— ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଗୋମାନେ ଚଳାଇଥାଏ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ମୁନି, ଶାସକ, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଧିକ ବଡ଼। ସେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁରେ ନୁହଁ; ପୁନଃ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବ, ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ଗୁଣ ନାହିଁ, ଚେତନ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତର ସାର୍ଥତ୍ୱ। ହାତ, ପା, ପେଟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଜିହ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକାକୀ।