ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଦୃଢ଼ତା, ନିଜର ସ୍ୱଭାବ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାର ସମ୍ପୃକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି । ଏହା ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଜ୍ଞା ଭାବରେ ବି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ । ଏହି ଶକ୍ତି କିଛି ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ବିକାର ନୁହେଁ; ଏହି ମାୟା କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକଟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ ଭି ନୁହେଁ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅମର ଆଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟରହିତ କରିଥିଲା । ସେହି ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଗତର କ୍ଷେମ ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛିକୁ ସତାଇଶଟି ଉପାୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ତାହା ପରେ, ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ମୋକ୍ଷର ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଭଳି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଭବାନୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ । ଭବାନୀ, ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅକ୍ଷୟ ମାୟାକୁ ଅପସାରଣ କଲେ; ଏହିପରି ମୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ମାୟାର ମଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ହେଲେ । ଏହିଠାରେ, ଏହା ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ — ପରମ ଅର୍ଥରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ । ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଦଶାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ । ତେଣୁ, ଏହିପରି ମୁକ୍ତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମିଳେ — ଅନ୍ୟଥା, କୋଟି କୋଟି କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏନାହିଁ । କ୍ରମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ । ଦୟାରେ, ମୁକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମିଳେ — ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା । ଗର୍ଭରେ, ଜନ୍ମରେ, ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାରେ — ଯେଉଁ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ହେଉନାହିଁ । ବୟସ୍କ କିମ୍ବା ଅବୟସ୍କ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୟାରେ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି; ଅଣ୍ଡଜ, ଉତ୍ପନ୍ନଜ, ସ୍ୱେଦଜ — ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବ ସେଇ ଦୟାରେ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି । ଦେବଦେବଙ୍କ ଦୟାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଏହି ଶିବ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ । ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହାଲୋକ, ପିତୃଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ସତ୍ୟଲୋକ, ଏବଂ ଅନେକ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ — ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବଦେବଙ୍କ ରୂପ, ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆବରଣ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ — ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାଗର, ବାୟୁ ଧାରା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ — ଏହି ସବୁ ଭବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ । ସମସ୍ତ କିଛି ରୁଦ୍ର; ସେଇ ମହାପୁରୁଷକୁ ନମସ୍କାର । ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅନେକ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି — ସବୁ ରୁଦ୍ର ଏକମାତ୍ର । ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଦେବୀ ସ୍ଥିତି ନେଇଛନ୍ତି; ଏହି ଦେବୀ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ — ସେ ଅମ୍ବିକା । ଏପରି, ଆକାଶରେ ବିହରଣ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଅମ୍ବିକାଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସହଯୋଗରେ କଥା ହେଲେ । ସେହି ଆକାଶଚାରୀ ସିଦ୍ଧମାନେ ପରମେଶ୍ୱର ସହ ଏକତା ଲାଭ କରି ସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏହିଠାରେ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା — “ହେ ସୂତ, କେଉଁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମିକମାନେ ଏଠାରେ ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ଖୁବ୍ ଭଲରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।” ଏଉଁପରି, ସୂତ କହିଲେ — “ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପ୍ରଥମେ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଚିନ୍ତନ କରି, ଚିତ୍ତରେ ନିତ୍ୟତ୍ୱକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପଦ୍ମାସନ ନେଇ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିର ସମ୍ମିଳନ ସହ ଏହି ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଯୋଗ ଛବିଶି ଶକ୍ତି ଓ ଅଠପ୍ରକାର ଉପାୟରେ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ତାପରେ, ଷୋଳ ଉପାୟରେ, ପୁନର୍ବାର ଦ୍ୱାଦଶ ଉପାୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି । ଅଜ ଭଗବାନ ଅଠ ଶକ୍ତି ଓ ଅଠ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଠ ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଏହି ଅଠ ରୁଦ୍ର ପୁନି ଚଉଷଠି ଭାଗରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଠପ୍ରକାର ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ; ଏହିପରି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଅତିଶୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ । ଏହିପରି, ପାଶୁପତ ଯୋଗ ମୁକ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୋଟି କୋଟି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ । ଏଠାରେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅଠପ୍ରକାର ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ସବୁ କ୍ରମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବାକୁ ଥିବା ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ । ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା, ପ୍ରାପ୍ତି, ପ୍ରାକାମ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଏବଂ ଇଶିତ୍ୱ ସମସ୍ତଠାରେ — ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଏକ ତ୍ରୟୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରେ । ଏହି ଶକ୍ତି ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଥାଏ; ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯାହା ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଗଠିତ, ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଏବଂ ଅହଂକାର ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଗଠିତ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଯାହା ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏହାକୁ ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ । ଏହି ସଂଯୋଗ ତିନିପ୍ରକାର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ମାତ୍ର ହୁଏ; ଅଠପ୍ରକାର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ଏକାଧିକ ଭାବରେ ଥାଏ । ମୁଁ ଏହାର ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ପରମେଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି — କିପରି ଏହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିବେଚିତ । ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତି, ଅପ୍ରକଟ ଭାବେ ସମସ୍ତଠି ଥାଏ; ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ । ଏହି ଶକ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ହୁଏ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି ହେଉଛି — ଏହି ଜଗତରେ ଦୌଡ଼ିବା ଓ ଚଳନ କରିବାର କ୍ଷମତା, ଏହି ଏହାର ସ୍ୱରୂପ । ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା; ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଗୌରବ କରନ୍ତି । ଏହି ଜଗତରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ତୃତୀୟ ଯୋଗ; ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ଯିବାର କ୍ଷମତା ।