ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଜଗତର ଘୋର ବିଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହିଲି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ଭଗବାନ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ କେବଳ ସଦା ଭସ୍ମରେ ଲିନ ଓ ପ୍ରିୟ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଉପଦେଶ ପଢ଼ାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଯାହା ସଂସାର ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରକୁ ଶେଷ କରେ, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ସାଉଁଗତି ଲାଭ ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଧନୁର୍ଧର ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଭୟଭିତ ହୋଇ କୃପାମୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— “ହେ ମହାଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଭାବେ ହିମାବତୀ ପାର୍ବତୀ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ଆମେ କିପରି କଥା କହିବା?” ତାଙ୍କର ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ନୀଳକଣ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଭଗବାନ ହସିଲେ ଏବଂ ଅମ୍ବିକା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି କହିଲେ— “ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ କେବଳ ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁଭବକାରୀ, ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ଭୋଗକାରୀ—ଏହି ଭେଦ। ମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମା କର୍ମ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେଉଁଠି ଏପରି ଭାବେ ମୋତେ ଜାଣିବାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଭାବ ଲାଗୁ ହୁଏନି; ଏହି ଜ୍ଞାନ, ନିଶ୍ଚୟରେ ମୁଁ ହିଁ ଜ୍ଞେୟ, ଏହି ହିଁ ଜ୍ଞାନ, ବେଦ ଓ ପ୍ରମ୍ପରା। ଏହି ହିଁ ନିଶ୍ଚଳତା, ମୋର ନିଜ ସ୍ଥିତି, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା; ଏହା ଇଚ୍ଛା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ—ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହା ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ, ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକାଶିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ମୋର ପଞ୍ଚମୁଖୀ ମୁଖରୁ ଚିରଅବିନାଶୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କଲା। ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଶିବ ସେଥିରେ ସତାଇଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲି। ସେତେବେଳୁ ମୁକ୍ତିର ଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏପରି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଭବାନୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ଭବାନୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅବିନାଶୀ ମାୟାକୁ ଦୂର କଲେ; ଏହି ମାୟାର ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଋଷିମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏହିଠାରେ ଏହି ହିଁ ପରମ ଦଶା—ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଅସଙ୍ଗ ହୁଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏପରି ହୁଏ। ତେବେ ମୁକ୍ତି ତୁରନ୍ତ ମିଳେ—ଅନ୍ୟଥା କୋଟି କୋଟି କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କ୍ରମ ଏହିପରି ଭାବେ ନୁହେଁ, ପରମେଶ୍ୱର ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। କୃପାଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମିଳେ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା; ଗର୍ଭରେ, ଜନ୍ମରେ, ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଯୁବା ଯେଉଁହେଉନା କାହିଁ। ବୟସ୍କ କିମ୍ବା ଅବୟସ୍କ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଅଣ୍ଡଜ, ଉଦ୍ଭିଜ, ସ୍୵େଦଜ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହେଉନା ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ଅଧିକ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ ଶିବ ହିଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହାନ୍ତର ଲୋକ, ପିତୃଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ସତ୍ୟଲୋକ ଓ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ— ସମସ୍ତ, ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ରୂପ ସହ, ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଆବରଣ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟ— ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାଗର, ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଧାରା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏସବୁ ଭବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର—ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଏବଂ ଅନେକ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ—ସେ ରୁଦ୍ର ଏକମାତ୍ର। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି ଦେବୀ ନିର୍ମିତ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ—ସେ ଅମ୍ବିକା। ଏପରି ଦେଖି, ଆକାଶଚାରୀ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଏହି ଅମ୍ବିକାଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖି, ଏକାସାଥି କଥା କହିଲେ। ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ସାଉଁଗତି ଲାଭ କରି, ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ହେ ସୂତ, କିଏଁସି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଅଣିମା ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଏବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କୁହ।” ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗକୁ କହିବି; ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚଭାଗରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ନିତ୍ୟତ୍ୱକୁ ମନରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମାସନ ଧାରଣ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଛବ୍ବିଶି ଶକ୍ତି ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ, ଷୋଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ପୁନି ଦ୍ୱାଦଶ ଉପାୟରେ, ଦେବୀକୁ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଉମାପତି ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ, ସେଉଁଠି ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର ଏବଂ ସେମାନେ ଚଉଷଠି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ସହ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏପରି କ୍ରମକ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଅପରିମିତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ହେଉଛି ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ଓ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ; ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମରେ କୋଟି କୋଟି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏନି। ଏଠାରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଈଶ୍ୱରୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।