ଏହି ଉପଦେଶରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଗ୍ନିରେ ରୂପ ବିଦ୍ୟମାନ, ଜଳରେ ରସ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧ ବିଦ୍ୟମାନ ବୋଲି କହାଯାଏ । ଏହି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଆଖିରେ ସୋମ ଅଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ସର୍ବଵ୍ୟାପୀ ଦେବତା ବିଦ୍ୟମାନ । ଗୁଡ଼ା ଠାରୁ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନାଭିଠାରୁ ଜଳ ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ, ଲାଲାଟଠାରୁ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଲାଲାଟ ଆରମ୍ଭରୁ ଚୁଲିର ଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ । ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାଙ୍କୁ ହଂସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଉଁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଆକାଶ । ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଥିବା ଏହି ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ, ନ ତ ଗୁଣ, ରଜ, ତମ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହା ସମସ୍ତ କୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅଚଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ବାତାସ ଭୟରେ ବହେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଚମକେ, ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ । ପୃଥିବୀ ଧାରଣ କରେ, ଆକାଶ ସ୍ଥାନ ଦିଏ; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏହି କଥା ଜାଣି, ସର୍ବ ରୂପୀ ଶର୍ବଙ୍କୁ ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସଂସାର ର ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ର ଅମୃତ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ । ଧର୍ମରୁ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଆସେ, ବୈରାଗ୍ୟରୁ ପରାମ୍ ପ୍ରଜ୍ଞା ଉପଜେ, ଯାହାଫଳରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଯାହାଙ୍କରେ ଅଛି, ସେମାନେ ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥା, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୁଚିଥିବା, ତାହାକୁ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଶରଣ ନେଇ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯିଏ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୋତେ ଭକ୍ତି କରିଥାଏ, ମୋର ଉପାସନାରେ ଏକାଗ୍ର, ସର୍ବଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିଥାଏ, ଅଚଳ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦ ଲାଗେ, ସରଳ ସ୍ୱଭାବର, ସ୍ଥିର ମନ, ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ, ନମ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ, ଶାନ୍ତ, ଅସୂୟା ହୀନ, ସଦା ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଥିବା, ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା, କିମ୍ବା ଏହା ଛାଡ଼ି ନିଷ୍କପଟ ସେବା କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରି, ପରେ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ; ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ । ଏହି ଉପାୟରେ ଦୂଷିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ; ଏହି ପଥରେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଚାଲିଲେ, ସଂସାର ବିଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏହିପରି ଭାବେ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି । ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ଶୁଭ; ଏହିପରି ପାଶୁପତ ଯୋଗ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ । ଏହାକୁ କେବଳ ତାସ୍ମାନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ସଦା ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଯୋଗୀ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେଠିକି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଉପଦେଶ ଯିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଥାଏ—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନିମାନେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ନିପାତ କରି, ଭୟଭିତ ହୋଇ କୃପାମୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ଏହିପରି ହିମାବନ୍ତ କନ୍ୟା ପାର୍ବତୀ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ଲୀଳା କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ଏଠାରେ କିପରି କଥା ହେବା?" ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ନୀଳକଣ୍ଠ ଧନୁର୍ଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ହସିଲେ, ଅମ୍ବିକା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— "ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧିତ, ବ୍ୟକ୍ତି ଭୋଗ କରୁଥିବା, ପରମ ଭୋଗ୍ୟ; ଏହି ଭେଦ । ମାୟାରେ ବନ୍ଧି, ଆତ୍ମା କର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ । ଏପରି ଭାବେ ମୋତେ ଯେଉଁଠି ଜାଣିଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହିପରି ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ—ମୁଁ ହେଉଛି ଜ୍ଞେୟ, ଏହି ହେଉଛି ବିଦ୍ୟା, ବେଦ ଓ ପ୍ରମ୍ପରା । ଏହି ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥା, ମୋର ସ୍ୱଭାବ, ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ । ଏହା ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ, ପରିଣାମ ନୁହେଁ, ଏହି ମାୟା ପରିଣାମ ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକଟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ପୁରାତନ କାଳରେ, ମୋର ଅମର ଆଦେଶ, ପଞ୍ଚମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥିଲା । ସେଇ ଆଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଶିବ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ସତାଇଶ ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି । ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁକ୍ତିର ଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଭଳି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଭବାନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଭବାନୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅବିନାଶୀ ମାୟାକୁ ଅପସାରଣ କଲେ; ମୁନିମାନେ ମାୟାର ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏହି ହେଉଛି ପରମ ଅବସ୍ଥା—ଉମା ଓ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ । ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏପରି ହୁଏ । ତେଣୁ, ମୁକ୍ତି ତୁରନ୍ତ ମିଳେ—ଲକ୍ଷ କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏହି କ୍ରମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ ।