ଏହିପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର କହିଲେ—ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଏହାପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ତବ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ କୌଣସି କର୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେ ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ। ସେ ସଦା ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ ରହି, ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥାଏ। ସେ କର୍ମର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ। ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯିଏ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଆସକ୍ତ ଥାଏ, କ୍ରୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ମୂଢ଼ ଅନ୍ୟ କୁଏଁଠି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ—ସେ ଅବିଦ୍ୟାମୟ, ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅବିଦ୍ୟା ହେଉଛି ସଂସାରର କାରଣ, ଏବଂ ସଂସାର ହେଉଛି ଦେହମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ମୁକ୍ତ ଜନ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅବିଦ୍ୟା ରହିଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହିଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଢୋଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦେହମାନଙ୍କ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ଦୁଃଖ ଅଛି; ଜ୍ଞାନୀ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୋଗୀ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହେ। କ୍ରୋଧ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଭାବ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏସବୁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ଏହାମାନଙ୍କର ନାଶ ସହିତ, ସେ ପୁଣି ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ। ସେଉଁଠି ହେଉଛି ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତ, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ। ଜ୍ଞାନ ବିନା ଧ୍ୟାନ ହେଉନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆସେ, କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରକାଶକୁ ଜାଣି, ଧ୍ୟାନୀ ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମଜ ଓ ଆଗନ୍ତୁକ ପାପ, ହାଡ଼ ଓ କଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାପ ଦୃତ ଭାବେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୁଖିଲା କଠ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଏ। ସମସ୍ତ ପାପ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ସେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପାପ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେପରି ଧ୍ୟାନ; ଏହିପରି, ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନକୁ ଆଦିରେ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ କରାଯାଏ, ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଶ୍ୟ ହୁଏ। ଛଅ ପ୍ରକାର ରେ, ପୁଣି ଚାରି, ଛଅ, ଦଶ, ପୁଣି ଦ୍ୱାଦଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଷୋଳ ଧାରାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଧାରାରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତାଙ୍କର ରୂପ ସୁଧା ରୂପୀ, ଗଳିଥିବା ସୁଉନାପରି, ଧୂଆଁ ବିନା ଅଙ୍ଗାର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ହଳଦିଆ, ଲାଲ, ଧଳା, ଅନେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି, କିମ୍ବା ଚେଷ୍ଟା କରି ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଧଳା, ସୁଗନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ହଳଦିଆକୁ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଚୋରି ବିରତ ହୋଇଯାଏ। ସେ ଅସଙ୍ଗୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପବିତ୍ରତାରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରନ୍ତର ଲଗ୍ନ। ସେ ଲାଲ ଆଭା ଯୁକ୍ତ ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଗୁରୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ନହେଲେ ଧ୍ୟାନୀ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଏପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଯୋଗୀ ଅଭିମାନୀ ହୁଏନାହିଁ, ଚାରିପାଖ ଦେଖେନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ଶୁଣେନାହିଁ—ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ରହେ। ସେ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ହରି। ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ କାଳରୁଦ୍ର, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ମହେଶ୍ୱର; ଆକାଶରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶିବ—ଏପରି କ୍ରମରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀରେ ଦେବତା ଶର୍ବ ଭାବେ, ଜଳରେ ଭବ, ଅଗ୍ନିରେ ରୁଦ୍ର, ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥିତ। ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ଭୀମ, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ସେ ଇଶାନ, ମହାଦେବ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଶୁପତି ଦେବତା ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ। ଦେହରେ ଯାହା କଠିନ, ତାହା ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯାହା ତରଳ, ତାହା ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱ; ଯାହା ରଙ୍ଗିନ, ତାହା ଅଗ୍ନି; ଯାହା ଚଳନଶୀଳ, ତାହା ବାୟୁ; ଯାହା ଖାଲି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ଆକାଶ। ଏହାକୁ ଖ ଓ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସ୍ପର୍ଶ ନାମକ ଜ୍ଞାନ ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରୂପ ଅଗ୍ନିର, ରସ ଜଳର, ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀର; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଡାହା ଓ ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ସୋମ, ହୃଦୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତା; ଗୁଡ଼ୁଆଠରୁ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ, ନାଭିରୁ ଜଳ ଚକ୍ର। ଗଳାଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ, ଲାଲାଟଠାରୁ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ; ଲାଲାଟ ଆରମ୍ଭରୁ କେଶ ଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶ। ତାପରେ, ଏହାଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ଭାବେ; ଆକାଶଉପରେ ଅଧିକ ଉପରେ। ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଥିବା ଏହି ଖକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଜୀବ ନ ପ୍ରକୃତି, ନ ଗୁଣ, ନ ରଜ, ନ ତମ; ନ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ନ ଅହଂକାର, ନ ତନ୍ମାତ୍ରା, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଅତିପରମ ସତ୍ୟରେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ ଏହାକୁ କୁଟସ୍ଥ କୁହାଯାଏ।