ଏଠାରେ ସୋମା ହେଉଛନ୍ତି କାଳର ସ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ, ପରମେଶ୍ୱର ହେବାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ। ସେ କହନ୍ତି—ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସବୁ କିଛି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ବସିଛି। ମୋରୁ ଅଲଗା କରି ଚିନ୍ତା କଲେ, କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାଧୀନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଏକତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ବା ଅମୃତତ୍ୱ ବା ଅଜନ୍ମା ମୂଳ କୌଣସି ଅଛିନାହିଁ। ସେ ନ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଜ୍ଞାନୀ, ନ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଦୁଇଟିର ସମ୍ମିଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ନ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବକ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଜଣାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ନ କୌଣସି ଜଣାଯିବାକୁ ବସ୍ତୁ ଅଛି; ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ, ଏହା ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, କ୍ଷୋଭ ରହିତ। ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅତିତ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଆଭାସ ରହିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଏକାଗ୍ର, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ। ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସେ ଦୃଢ଼ ଓ ସଦା ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, କାମନା, ତୃଷ୍ଣା ରହିତ। ଏହି ଅମଦ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଆଜି ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମୂଳ ମଳ, ତେଣୁ ମଣିଷକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା ଲକ୍ଷେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ବିନା କର୍ମର ଶେଷ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସରେ ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ତେଣୁ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରୁହି, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କର୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଅଛି, ସେ ତଥ୍ୟଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ; ସେ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଓ ଜ୍ଞାନର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜେ ଜାଣିଥିବା। ସେ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ; ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୋଧ ଛାଡିଦିଏ। ଭ୍ରାନ୍ତ ମଣିଷ ଅନ୍ୟଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ—ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଏହିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ସଂସାରର କାରଣ, ଏହି ସଂସାର ହେଉଛି ଦେହଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରହ। ଏଭଳି, ଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେଠାରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଅବଶ୍ୟ ରହେ। କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଢଂଗ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏହି ସବୁ ଦେହ ଗଠନର କାରଣ। ଯେଉଁଯାଏଁ ଦେହ ଅଛି, ଦୁଃଖ ଅଛି; ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଅଜ୍ଞାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୋଗୀ ନିଜେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହିପରି କ୍ରୋଧ ଓ ଏପରି ଦୋଷ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ନାଶ ପାଏ; ଏହି ସବୁ ନାଶ ହେଲେ, ସେ ଆଉ ଦେହ ପାଉନାହିଁ। ସେଠି ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତ, ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନ ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟରେ ଗୁରୁ ସମ୍ପର୍କରୁ ମିଳେ, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଚାରିପ୍ରକାର ଆଭିର୍ଭାବ ଜାଣି, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଅନୁସଙ୍ଗିକ ପାପ, ହାଡ଼ ଓ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପକୁ ଦହିଦିଏ, ଯେପରି ଶୁଖିଲା କାଠିକୁ ଅଗ୍ନି ଦହିଦିଏ। ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ; ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେପରି ଧ୍ୟାନ ଅଛି; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଧ୍ୟାନକୁ ନିର୍ବିଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଏହା ବିଷୟ ସହିତ ହୁଏ। ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଚାରି, ଛଅ, ଦଶ, ପୁନି ଦ୍ୱାଦଶ, ଏବଂ କ୍ରମେ ଷୋଳ ଭାବରେ। ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତାଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି, ଧୂଆଁ ନଥିବା କୋଇଳା ପରି ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ହଳଦିଆ, ଲାଲ, ଧଳା, ଅନେକ ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍; କିମ୍ବା ଚେଷ୍ଟା କରି ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଧଳା, ସୁଗନ୍ଧିତ, କିମ୍ବା ହଳଦିଆକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଅହିଂସକ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଚୋରିରୁ ଦୂର। ସେ ଅସଙ୍ଗୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପବିତ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ। ସେ ଗୁରୁ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଧ୍ୟାନୀ ଜାଗୃତ ହୁଏନାହିଁ, ମନ ଏପରି ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ଯୋଗୀ ଗର୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ, ଚାରିପାଖ ଦେଖନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ନେଇନାହିଁ, ଶୁଣନାହିଁ—ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲିନ। ସେ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ସେ ସମଦର୍ଶୀ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ହରି। ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ କାଳରୁଦ୍ର, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମହେଶ୍ୱର, ଆକାଶରେ ସେ ସିଧାଶିବ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀରେ ଦେବତାକୁ ଶର୍ବ ଭାବରେ, ଜଳରେ ଭବ, ଅଗ୍ନିରେ ରୁଦ୍ର, ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ।