ଏକ ଦିନ, ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ନାଗମାନେ, ଚୌଦ ଜଣା ବାୟୁ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ। ଏହି ନାଡୀ, ଶ୍ୱାସ, ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ, ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅକାଶରେ ଏବଂ ଏହି ସବୁ ଉପାଧିରେ ଶ୍ରୀପରମାତ୍ମା ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଉପାଧିରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ତୁମେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କର; ମୁଁ ଅଜର, ଅନନ୍ତ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଅମୃତ, ଅଚଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ। ଏହି ଚୌଦ ଉପାଧିରେ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଚଳାଚଳ କରେ; ସମସ୍ତ ଉପାଧି ଏହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ସତ୍ୟରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କୁଞ୍ଜି, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିପତି ଏହି ଆତ୍ମା; ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୂଜା ହୁଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ। କିନ୍ତୁ, ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜନ ଏହି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଏହାର ଭୋଜନ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କେବେ ଭୋଜନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଯାହା ଭୋଜନ ହୋଇପାରେ, ଆତ୍ମା କେବେ ଭୋଜ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭୋଜନ, ମୁଁ ଜୀବର ବନ୍ଧନ, ଅଧିପତି ଓ ନିର୍ଦେଶକ, ପଞ୍ଚମୂତି ଆତ୍ମା। ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଭୋଜନ ଭୋକ୍ତା ଆତ୍ମା; ଶ୍ୱାସ ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା, ଚେତନା ଆତ୍ମା, ମନ ଆତ୍ମା। ସୋମ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକାଳର ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମା ଭାବରେ, ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ମହାଇଶ୍ୱର, ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ସମସ୍ତ କିଛି ମୋରେ ନିମ୍ନିତ। ମୁଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ମୋରେ ନିର୍ଭର; ମୋତେ ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା କିପରି ହେବ? ତେଣୁ, ନ ମୃତ୍ୟୁ, ନ ଅମୃତତା, ନ ଅଜନ୍ମ ଉତ୍ସ। ଏହି ଆତ୍ମା ନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ବାହ୍ୟମୁଖ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଉଭୟ ଜ୍ଞାନୀ; ନ ଚିତ୍ତ ରାଶି, ନ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ, ନ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବ। କିଛି ଜଣା ନାହିଁ, କିଛି ଜଣିବା ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ମୋକ୍ଷ ହିଁ ଏକାକିତ୍ୱ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, ଦୁଃଖ ରହିତ। ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ବହୁନାମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଏକାଗ୍ର, ସେହି ହିଁ ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ—ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁ ସାଙ୍ଗରେ ଆସିଥିବା ଜ୍ଞାନ, ସଦା ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅଭିଲାଷା, ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଅପରିସ୍ପୂତ ଜ୍ଞାନ ଆଜି ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୂଳ ମଲିନତା, ଅଜ୍ଞାନ ରହିଲେ ଜନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଛଡା କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ଶମ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ; ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆସକ୍ତି ବିରତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କର୍ମ ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କର୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ; ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ, ଜ୍ଞାନର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଜାଣିଥାନ୍ତି। କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଛାଡି ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ; ଯେଉଁଠି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଆସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ତିନି କ୍ରୋଧ ଛାଡି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୂଢ଼ ଜନ ଅନ୍ୟଠି ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା—ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ, ସଂସାର ହିଁ ଦେହର ସଂଗ୍ରହ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ମୁକ୍ତ ଜନ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯଦି ଅଜ୍ଞାନ ରହିଯାଏ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଅପସଂସ୍କାର, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏହି ସବୁ ଦେହର ସଂଗ୍ରହ କାରଣ। ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଜ୍ଞାନୀ ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡି ଯୋଗୀ ନିଷ୍ଠା ହୁଏ। କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ; ଏହାର ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଆବା ଦେହ ନ ମିଳେ। ସେ ହିଁ ସଂସାର ମୁକ୍ତ, ତିନି ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନ ଛାଡି ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁ ସାଙ୍ଗରେ ଆସିଥାଏ, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରକାଶ ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମଜାତ ଓ ଅଞ୍ଜଳିକ ଦୋଷ, ହାଡ଼ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ପାପକୁ ଦ୍ରୁତ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯିବା ପରି। ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଚାଏଁ ଥରେ ଉତ୍ତମ; ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଦା କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ। ଜ୍ଞାନୀର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ; ଖେଳ କରିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ଧ୍ୟାନ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଏହି କଳ୍ପନା ସହିତ ହୁଏ। ଛଅ ପ୍ରକାର, ଚାରି, ଛଅ, ଦଶ, ଦ୍ୱାଦଶ, ଷୋଳ ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। ତାଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଗଳିଥିବା ସୁବ୍ରଣ ପରି, ଧୂମ ହିନ କୋଇଲା ପରି।