ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚେତନା—ଏହି ଚାରିଟି ଅଲଗା ଭାବେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ (ଦେଖିବା), ଶ୍ରବ୍ୟ (ଶୁଣିବା), ଘ୍ରାଣ (ଶୁଘିବା), ରସ ଅନୁଭବ (ଚଖିବା), ଓ ସ୍ପର୍ଶ (ଛୁଇଁବା)—ଏହି ପଂକ୍ତିକ୍ରମରେ ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏହି ପରି ଚିନ୍ତା କରିବା, ବୁଝିବା, ଅହଂକାରରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଓ କଥା କହିବା—ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ଅଂଶ। ଏହି ପରି, ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଯିବା, ଛାଡ଼ିବା ଓ ଉପଭୋଗ କରିବା—ଏହି ପଦକ୍ରମରେ ଯାହା ଅଧିଭୂତିକ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ୍ବଳୟ, ପୃଥିବୀ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ତଥା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଏହି ସବୁ ଅଧିଦୈବିକ ଚୌଦ୍ଦ ଦେବତା। ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ପ୍ରଜାପତି—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଧିଦୈବିକ ଚୌଦ୍ଦ ଭାବରେ କହାଯାଏ। ଏହି ପରି, ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ସତ୍ୟା ଓ ମଧ୍ୟମା—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ରାଣୀ ଏକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ନାଡୀଗୁଡ଼ିକ, ରାଶି, ଶୁକା, ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା, ଭାସ୍ୱତୀ—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ନାଡୀ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଶାଖା ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ନାଡୀମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପବନ ଓ ତାଙ୍କର ବାହକ ମଧ୍ୟ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର: ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ, ବୈରମ୍ଭ, ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, କୂର୍ମକ, ଶ୍ୟେନ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଓ ଅନିଳ। ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ନାଗ ଓ ବାତସ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଅଂଶରେ, ନାଡୀ, ଶ୍ୱାସ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ଆକାଶରେ, ସବୁଠି ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ। ଏକ ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ; ମୋତେ, ଅଜର, ଅନନ୍ତ, ଦୁଃଖରହିତ, ଅମର ଓ ଅବିକାରୀ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ସେଇ ଏକା ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଭାବରେ ବିଚରଣ କରେ; ସେଠାରେ ସବୁ ଲୟ ପାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ସବୁକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଦେବତା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ସ୍ରୋତ; ତଥାପି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିନଥାନ୍ତି। ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ସବୁଜ୍ଞ ଭଗବାନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେନାହାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ, ତଥାପି ସେ କେବେ ଭୋଜନ ନୁହଁନ୍ତି; ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଯାହା, ତାହା ଭୋଜନ ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଭୋଜନ ହେବା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଭୋଜନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବନ୍ଧନ, ଶାସକ ଓ ନେତା, ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ବିରାଜିତ। ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଅନ୍ନମୟ, ତାକୁ ଅନ୍ନଭୋକ୍ତା କୁହାଯାଏ; ପ୍ରାଣମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ, ସଂକଳ୍ପମୟ ଓ ମନୋମୟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଠାରେ, ସୋମା କାଳର ଆତ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ମହାପ୍ରଭୁ, ପରମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପରିଣତ। ଏପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ସମସ୍ତେ ମୋତେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମୋତେ ନିର୍ଭର, କାରଣ ମୋ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଏକତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିପରି ହେବ? ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଅମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଜନ୍ମା ମୂଳ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଭିତରେ ଜ୍ଞାନଶୀଳ ନୁହଁନ୍ତି, ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନଶୀଳ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଉଭୟ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନଶୀଳ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଜ୍ଞାନର ରାଶି ନୁହଁନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନଶୀଳ ନୁହଁନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠାରେ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, ଦୁଃଖରହିତ। ଅମର, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ନିର୍ବିକାର, ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଏକାଗ୍ର, ତାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ—ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଉପଜେ, ସେ ନିତ୍ୟ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଆସକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଅମଦାକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆଜି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ବୁଝ; କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ ମୂଳ ମଳ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା ଲକ୍ଷେ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଜ୍ଞାନ ବିନା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ତେଣୁ, ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ଏହିରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଛି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଓ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ତାହା ତଥ୍ୟଜ୍ଞ ପାଇଁ ନୁହଁ; ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ଯେହেতୁ ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ତେଣୁ ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ; ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ, ସେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। କର୍ମ ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି, ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯିଏ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଆସକ୍ତି ରଖି, କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୂଢ଼ ଲୋକ ଅନ୍ୟତ୍ର ଆନନ୍ଦ ମାନେ—ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ସଂସାରର କାରଣ, ସଂସାର ହେଉଛି ଦେହ ସଂଗ୍ରହ। ଏପରି, ଜ୍ଞାନ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ବିରାଜିତ; ଅଜ୍ଞାନ ରହିଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଲୋଭ, ମୋହ, ପାଖଣ୍ଡ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏହି ସବୁ ଦେହ ସଂଗ୍ରହର କାରଣ।