ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହାର ଆଠଟି ଧଳା ପଙ୍କରୁ ଶାସନର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଫୁଟିଛି, ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରାଗର ଆସନ। ଏହି ପଦ୍ମର ଖୋଲା ମୁଖମାନେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ପଦ୍ମ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏକତ୍ର ହେଇ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶରୀରର ଦଶଟି ନାଡୀକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ନାଡୀ ମୋଟ ୭୨,୦୦୦ ଟି ଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଚକ୍ଷୁରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କଣ୍ଠରେ, ସୁଷୁପ୍ତି ହୃଦୟରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଜାଗ୍ରତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ। ଏହିଭଳି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଭିମାନରେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ ଏହି ଚାରି ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ, ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହିଠାରେ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେଠାରେ ଶିବ ସ୍ଥିତି, ସେଇ ଅତି ପରମ କାରଣ। ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥା—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ତୁରୀୟ—କୁ ଅଧିଭୌତିକ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅଧିଦୈବିକ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି—"ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ"—ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରିଟି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଭାବରେ ଚୌଦ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭଜିତ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ରସ ଅନୁଭବ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା—ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହାପରେ ଚିନ୍ତା, ବୁଝିବା, ଅହଂକାରର ଅନୁଭୂତି, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, କଥା କହିବା, ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଯିବା, ଛାଡ଼ିବା ଓ ଉପଭୋଗ କରିବା—ଏହି ଅଧିଭୌତିକ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଅଧିଦୈବିକ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚୌଦ୍ଦ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ପୃଥିବୀ, ଭାରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି। ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଭିତରେ ରାଣୀ ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ସତ୍ୟା, ମଧ୍ୟମା ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦ ନାଡୀ ରହିଛି—ରାଶି, ଶୁକା, ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା, ଭାସ୍ୱତୀ ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ନାଡୀ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ଗତିକର୍ତ୍ତା ଅଛନ୍ତି—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ, ବୈରମ୍ଭ, ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମା, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, କୂର୍ମକ, ଶ୍ୟେନ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଅନିଳ। ଏହି ନାଡୀ, ପ୍ରାଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ମଧ୍ୟରେ, ହୃଦୟ ଗଭୀର ଅନ୍ତରାଳରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମା ବିରାଜିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ, ତାହାଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତା। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧି ରହି ନଥାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଭୋଜ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଆତ୍ମା ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାହା ଭୋଜିତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱର କେବେ ଭୋଜ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭୋଜନ, ବନ୍ଧନ, ନିୟନ୍ତା ଓ ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିବା ଅଂଶ; ଏହି ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ଆତ୍ମାରେ ମୋର ବିଭାଗ ଅଛି। ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଭୋଜନରୁ ଗଠିତ, ଭୋଜନ ଭୋକ୍ତା; ପ୍ରାଣମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ, ସଂକଳ୍ପମୟ ଓ ମନୋମୟ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏଠି ସୋମା କାଳର ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ମହାଇଶ୍ୱର, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପରମେଶ୍ୱର। ଏହିଭଳି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୁଁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ମୋରେ ନିର୍ଭର କରେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟୁନ୍ୟ ନୁହଁ, ବିଚାର କଲେ ମୋ ଛଡ଼ା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିପରି ଥିବ? ଏହିଭଳି ନ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି, ନ ଅମୃତତ୍ୱ, ନ ଅଜନ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ ନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ବାହ୍ୟମୁଖ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଜ୍ଞାନୀ; ସେ ଜ୍ଞାନର ଗୁଛ, ନାହିଁ; ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ବୋଧ ନୁହଁ; ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ଏହା ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା, ନିର୍ବାଣ, ଦୁଃଖ ରହିତ। ଏହି ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନାଭାସ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଏକାଗ୍ର ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ତଦନ୍ତ ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଥିରୁ ଗୁରୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସଦା ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, କାମନା, ତୃଷ୍ଣା ରହିତ ଅଟୁଟ ଅଟଳ ଥାଏ। ଏହି ଅପ୍ରମାଦ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଆଜି ମୁଁ ମୁକ୍ତି ଦାତା ଭାବେ ବୁଝ; କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ ମୂଳ ମଳ, ତାହା ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶୁଦ୍ଧ ଗଣାଯାଏ। ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା କୌଣସି ମେରିଟ୍-ଡିମେରିଟ୍ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ।