ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆମେ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ—ଏହା ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ହାତ କିମ୍ବା ପାଦ ନଥିବା, ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଅପ୍ରକଟ, ଶବ୍ଦହୀନ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଏହା ସ୍ପର୍ଶ, ଆକୃତି, ରୁଚି ଓ ଗନ୍ଧ ବିନା, ଅବିନାଶୀ, ଅଧାରହୀନ, ଶାଶ୍ୱତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହା ମହାନ, ବିଶାଳ, ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଚେତନାର ନିର୍ମାଣ, ଶ୍ୱାସ, ମନ, ଆର୍ଦ୍ରତା କିମ୍ବା ଲାଲିମା ବିନା ଏକ ସଫଳ ସତ୍ତା। ଏହା ଅପରିମାପ୍ୟ, ଭୂତିକ ନୁହେଁ, ଲମ୍ବା ନୁହେଁ, ବେଶି ନୁହେଁ, ଛୋଟ ନୁହେଁ, ଅସୀମ, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା ଅବରୋଧହୀନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅନାବୃତ, ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ବୋଲି କହାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଏପରି ଭେଦ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ମୋଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୟ ହୁଏ; ମନ, ଭାଷା କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟିକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦେଖିବା; ଆତ୍ମାରେ ସବୁ ଦେଖିଲେ, ମନକୁ ବାହ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବା ନାହିଁ। ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନାଭିଠୁ ଦ୍ଵାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ କରି, ହୃଦୟକୁ ବିଶ୍ୱର ମହାନ ନିବାସ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ହୃଦୟର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କମଳ ଅଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଜ୍ଞାନର ଦୀପ୍ତିମାନ ତଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହାର ଅଠଟି ଧଳା ପତ୍ର ଶାସନର ଚିହ୍ନ, ବିରାଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଖୋଲା ଦିଗଗୁଡିକୁ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ନିବାସ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଏହି ଦଶଟି ନାଡୀକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ। ସପ୍ତତି ଦୁଇ ହଜାର ନାଡୀ ବର୍ଣ୍ନିତ, ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଚକ୍ଷୁରେ ଅଛି, ସ୍ୱପ୍ନ ଗଳାରେ ବସିଛି। ସୁସୁପ୍ତି ହୃଦୟରେ ଅଛି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ଥିତ; ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ, ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ। ଏହି ସୁସୁପ୍ତିରେ ଈଶ୍ୱର, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର; ଏହି ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁରୁଷକୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ବର୍ଣ୍ନନା କରନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଅବସ୍ଥା—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚେତନା—ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଥାଏ, ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚାରିଟି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶକ୍ତିଗୁଡିକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୟ କରିଲେ, ଏହା ସୁସୁପ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏହିପରି ଅଲଗା। ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉପରେ ଯାଇଥିବା ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁସୁପ୍ତି ଓ ଚତୁର୍ଥ—ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକୁ ଅଧିଭୌତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅଧିଦୈବିକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚେତନା—ଏହି ଚାରିଟି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଭାବରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହି ଚୌଦା ଭାଗର ଏକ ଅନୁସ୍ମୃତି। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଚାଖିବା, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଏହି ଅଧିଭୌତିକ କ୍ରମରେ ଅଛି। ଚିନ୍ତା କରିବା, ବୁଝିବା, ଅହଂକାର କରିବା, ବିଚାର କରିବା, କଥା କହିବା ଏବଂ ନେବା, ଯିବା, ଛାଡିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା ଏହି ଅଧିଭୌତିକ ଭାଗ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ, ପୃଥିବୀ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ; ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ପ୍ରଜାପତି—ଏହି ଚୌଦା ଅଧିଦୈବିକ ଭାଗ। ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ସତ୍ୟା, ମଧ୍ୟମା—ଏହି ଚୌଦା ରାଣୀ ନାଡୀ; ରାଶି, ଶୁକା, ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା, ଭାସ୍ୱତୀ ଏହି ଚୌଦା ନାଡୀ ଏକ ନିୟମରେ ବନ୍ଧା। ନାଡୀ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଚୌଦା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁ: ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ; ବୈରମ୍ଭ, ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, କୂର୍ମକ, ଶ୍ୟେନ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଅନିଳ। ନାଗ ଓ ଏହି ଚୌଦା ବାୟୁ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦେଖିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ନାଡୀ, ଶ୍ୱାସ, ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ, ହୃଦୟ ଅନ୍ତରାଳରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବସିଛନ୍ତି। ଏକ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗରେ ଚଳିଥାଏ; ମୁଁ ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ଦୁଃଖହୀନ, ଅମୃତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଭଗବାନ—ମୋ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କର। ସେ ଏକା ଏହି ଚୌଦା ଭାଗରେ ଚଳିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ବିଲୟ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏକା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଏକା ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତା, ଦୀପ୍ତିମାନ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସେ ଏବଂ ସର୍ବ ଆନନ୍ଦର ନିର୍ମାତା; ତଥାପି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ପୂଜା କରିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମିଳେନି। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଭୋଜ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଭୋଜ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଯାହା ଭୋଜ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁଠି ଭୋଜ୍ୟ ହେବାକୁ ଯାନ୍ତିନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭୋଜ୍ୟ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବନ୍ଧନ, ନାୟକ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ, ପଞ୍ଚଭାଗ ଆତ୍ମାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଭୋଜ୍ୟରୁ ନିର୍ମିତ, ଭୋଜ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା, ଚେତନା ଆତ୍ମା, ମନ ଆତ୍ମା—ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ଅନେକ ଭାଗ ଅଛି।