ଏହିପରି, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଗର ଅଧିପତି, ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଆସକ୍ତ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଦୁଃଖ ରହିଛି; ଏହିପରି ରାଜାମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବନ୍ତି। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଏହି ଜୀବନରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ପାଇଁ ରହିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞ, ସାଂଖ୍ୟ, ବ୍ରତ, କଠିନ ତପସ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି; କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପଶୁପତି ବ୍ରତକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପଶୁପତି ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁଭୂତ, ଶିବତ୍ୱର ସାରରେ ଲୀନ, ସେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କର୍ମବନ୍ଧନକୁ କାଟି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଯାଏ, ତାହା ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ପରା ଓ ଅପରା। ଏହିମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପରା ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବବେଦ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ବେଦ, ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ—ଏହା ଅପରା ଜ୍ଞାନ। ପରା ଜ୍ଞାନ ଅବିନାଶୀ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅସ୍ପର୍ଶ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅନନ୍ତ ଓ ଅଲକ୍ଷଣ। ଏହାର ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତ, ପଦ ନାହିଁ, ଅଜନ୍ମା, ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିର୍ବିଜ୍ଞାନ, ଶବ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ପର୍ଶ, ନିରାକାର, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ଶୂନ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ, ଅଧାର ଶୂନ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟାପକ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ। ଏହା ମହାନ୍, ବିସ୍ତୃତ, ଅଜନ୍ମା, ଚେତନାମୟ, ନିଶ୍ୱାସ ଶୂନ୍ୟ, ମନ ଶୂନ୍ୟ, ନିର୍ମଳ, ଅରୁଣ ଶୂନ୍ୟ। ଏହା ଅପରିମାପ୍ୟ, ଅସ୍ଥୂଳ, ଅତିରିକ୍ତ ନୁହଁ, ଅତି ଛୋଟ ନୁହଁ, ସୀମାରହିତ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ, ଅଦ୍ୱୟ, ଅନନ୍ତ, ଅଗୋଚର, ଅଚ୍ଛାଦିତ ନୁହଁ, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଜ୍ଞାନ। ଯଦିଓ ପରା-ଅପରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର ଭିତରେ। ମୋଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋରେ ବିଲୀନ, ମୋତେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମନ, ବାଚ୍ୟା, କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ବାସ୍ତବ ଓ ଅବାସ୍ତବ—ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖି, ମନକୁ ବାହାରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ନାଭିରୁ ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ହୃଦୟକୁ ବିଶ୍ୱର ମହାନ୍ ନିବାସ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଏହି ହୃଦୟର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କମଳ ଅଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଜ୍ଞାନର ଦଣ୍ଡ ଉତ୍କଟ। ଏହାର ଅଷ୍ଟ ଧଳା ପାତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ସ୍ଵାଧୀନତାର ପ୍ରତୀକ, ତ୍ୟାଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ପବଟି; ଏହାର ମୁଖ ଦିଗ ଦିଗାନ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ଏକ ଏକ କରି ଦଶ ନାଡୀକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖିପାରିବେ। ସତ୍ତରି ଦୁଇ ହଜାର ନାଡୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଜାଗ୍ରତା ଚକ୍ଷୁରେ, ସ୍୵ପ୍ନ ଗଳାରେ ବସିଛି। ସୁଷୁପ୍ତି ହୃଦୟରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମୁଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜାଗ୍ରତାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱର ସୁଷୁପ୍ତିରେ, ମହେଶ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ, ସେହିଠାରେ ଜାଗ୍ରତା କୁହାଯାଏ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରି। ଏହି ଚାରିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ସ୍୵ପ୍ନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ କଲେ ସୁଷୁପ୍ତି, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା। ଚତୁର୍ଥ ଉପରେ, ସେଠାରେ ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍୵ପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ—ଏହିମାନେ ଅଧିଭୌତିକ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅଧିଦୈବିକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ—"ମୁଁ ତାହା"—ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରି ଅଲଗା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଭାବରେ; ଏହି ଚୌଦଶ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଚଖିବା, ଛୁଇଁବା—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ। ଚିନ୍ତା କରିବା, ବୁଝିବା, "ମୁଁ" ଭାବିବା, ବିଚାର କରିବା, କଥା ହେବା। ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଯିବା, ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଧିଭୌତିକ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ, ପୃଥିବୀ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ପ୍ରଜାପତି—ଏହି ଚୌଦଶ ଅଧିଦୈବିକ। ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ସତ୍ୟା, ମଧ୍ୟମା—ଏହି ରାଣୀମାନେ। ରାଶି, ଶୁକା, ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା, ଭାସ୍ୱତୀ—ଏହି ଚୌଦଶ ନାଡୀ ଯୋଗରେ ବନ୍ଧା। ମଧ୍ୟ ନାଡୀରେ ଥିବା ବାୟୁ ଓ ତାଙ୍କର ବାହକ ଚୌଦଶ—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ, ବୈରମ୍ଭ, ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, କୂର୍ମକ, ଶ୍ୟେନ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଅନିଳ। ଏହିପରି ଶାସ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି।