ଏହି ସଂସାରରେ ଏବେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଓ ଆଗାମୀରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଦୁଃଖର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି । ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନଥାନ୍ତି । ଭୋଜନ କେବଳ ଖୁସି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ଉଦର ପ୍ରଶାନ୍ତି ଓ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ । ଯେପରି ଔଷଧ ରୋଗ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ଖୁସି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶୀତ, ଉଷ୍ମା, ପବନ, ବର୍ଷା ଓ ଏହାଦି ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ଅଟଳ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି, କାରଣ ତାହାଁରେ ମଳିନତା, ଛୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ରହିଛି । ଜନ୍ମ, ରୋଗ, ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଗଛ ଅବଶ୍ୟ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ମୂଳ ଶେଷ ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମାନେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗକୁ ଧନ ଭାବରେ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ନରକରେ ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, କାରଣ ତାହାଁରେ ନରକୀୟ ଅବସ୍ଥାର ଅନୁଭବ ହୁଏ । ଏହିପରି ଏହି ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଯଦି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯେପରି ମୃଗ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ନିଜ ଗୃହ ହରାଇ ଶୟନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏକ ମହାତ୍ମା ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସଂସାର ଭୟରେ ଶୟନ କରିପାରେ ନାହିଁ । କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଗାଈ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି, ତ୍ୟାଗୀ ମାନେ ମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେବତା, ଯୁଗନାୟକ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସକ୍ତ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ରାଜାମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତିନିଉଁ ଲୋକରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଛି । ଚାରି ଆଶ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞ, ସାଂଖ୍ୟ, ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିଭିଡ଼ ତପସ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ସେହିପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ସହିତ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ । ଜ୍ଞାନୀ ଅଗ୍ନିଧୂଳିରେ ଶୟନ କରିବେ, ପାଶୁପତ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହିବେ । ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରି, ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କର୍ମବନ୍ଧନ କୁ କାଟି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ସଂଯୋଗରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହା ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ଏଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ । ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରୁଥିବା ବେଦ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ । ଏହି ସବୁ ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ । ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଅବିନାଶୀ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, କୌଣସି ବଂଶ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ । ଏହା ନ ଚକ୍ଷୁ, ନ କର୍ଣ୍ଣ, ନ ହାତ, ନ ପାଦ; ଅଜନ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଶବ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ । ଏହା ନ ସ୍ପର୍ଶ, ନ ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ଶୂନ୍ୟ; ଅବିନାଶୀ, ଅନାଧାର, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ୱାଧୀନ । ଏହା ମହାନ୍, ବିଶାଳ, ଅଜନ୍ମା, ଚୈତନ୍ୟ ମୟ, ନିଶ୍ୱାସ ଶୂନ୍ୟ, ମନ ଶୂନ୍ୟ, ନ ତରଳ, ନ ରକ୍ତିମ । ଏହା ଅପରିମିତ, ଅସ୍ଥୂଳ, ନ ଦୀର୍ଘ, ନ ଅତିରିକ୍ତ, ନ ଛୋଟ, ସୀମା ଶୂନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଏହା ଅନବରୋଧିତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ନୁହେଁ, ଅଭ୍ରାନ୍ତ, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଏହା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଯଦ୍ୟପି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏଠାରେ ଏପରି କିଛି ଭେଦ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋରେ ଅଛି । ମୋଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ଆଉ ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ; ମୋତେ ଛଡ଼ି ମନ, ବାଣୀ, କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏହି ଦେହରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଉଭୟକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ତେବେ ମନ ବାହାରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ । ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନାଭିଠାରୁ ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ନିମ୍ନମୁଖ କରି, ହୃଦୟକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହାନ୍ ନିବାସ ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ । ଏହି ହୃଦୟର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଜ୍ଞାନର ଅତି ଶୁଭ୍ର କଣ୍ଡ ଅଛି । ଏହାର ଅଷ୍ଟ ଶୁଭ୍ର ପଙ୍କୁଡ଼ି ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରତୀକ, ଅସଙ୍ଗତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଂଶ ଅଟୁଟ । ଏହାର ମୁଖଗୁଡ଼ିକ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଦଶ ପ୍ରାଣ ନାଡୀ ଦେଖନ୍ତି । ସତ୍ତରି ଦୁଇ ହଜାର ନାଡୀ ବିବରଣା ଅଛି; ଜାଣ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଚକ୍ଷୁରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଗଳାରେ ଅଛି । ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ହୃଦୟରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି; ଜାଗ୍ରତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ, ମହେଶ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ; ଏପରି ଅନ୍ୟେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ପୁରୁଷକୁ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ତାକୁ ଜାଗ୍ରତ କୁହାଯାଏ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରି ଅଂଶ ।