ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାରେ କହାଯାଉଛି—ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛା କେବେ ମିଟେ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଭୋଗବସ୍ତୁର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେହି ଇଚ୍ଛା ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତ ଢାଳିବା ପରି ବଢ଼ିଯାଏ, କମିଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବସ୍ତୁ ଉପଭୋଗ, ତାହାର ଲାଭ, ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ବ୍ୟୟ କରିବାରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତନ କଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ସୋମ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅଛି—ବୟସ, ଅତିରିକ୍ତତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ। ଏପରି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅପବିତ୍ର, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭୋଗ ଓ ଷୋଡଶପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭୋଗ ଚବିଶ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପୁନଃ ବତ୍ତିଶ, ଚାଳିଶି ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି। ଏହିପରି ଅଠଚାଳିଶ, ଛଅପଚାଶି, ଚଉଷଠି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ମନ ରୂପୀ ଦୁଃଖ, ଏହିପରି ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାକୃତିକ ଦୁଃଖ—ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଏହାକୁ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସବୁ ଦୁଃଖ ହିଁ। ଦେବମଣ୍ଡଳର ନେତାମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ, ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି ଗତ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଖାଦ୍ୟକୁ ସୁଖ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ଖୁଦା ଓ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ଯେପରି ଔଷଧ ରୋଗ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ବାୟୁ, ବର୍ଷା ଓ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେହୀଜୀବକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ଅଟଳ, ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକ ଏହାକୁ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଦେବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ରତା, ବୟସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ଅଛି। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଜୀବ ଅବଶ୍ୟ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି, ପୁଣ୍ୟ ଅବସାନ ହେଲେ, ସ୍ଵର୍ଗବାସୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୂଳ କରି ଭୋଗରେ ରତ। ଏଠାରୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ନରକରେ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ତାହା ସେଠାର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି। ଏବଂ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମ ନ କରିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଭୟଭୀତ ହରିଣ ନିଜ ଘର ହରାଇ ଶୁଏ ପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଓ ସଂସାର ଭୟରେ ଅତିଭୟଭୀତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ ପାରେ ନାହିଁ। ପୋକା, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ଗାଈ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ତାହାକୁ ମିଳେ, ଯିଏ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏହିପରି, ଦେବତା, ଯୁଗପତି, ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଆସକ୍ତ ମାନେ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ରାଜାମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଛି। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଚେଷ୍ଟା ପାଇଁ, ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଦେବ, ବଳି, ସାଂଖ୍ୟ, ବ୍ରତ, କିମ୍ବା କଠୋର ତପସ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିହେବ ନାହିଁ; କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ପଶୁପତ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅଗ୍ନିଧୂଳି ଉପରେ ଶୟନ କରିବା ଚିତ୍ତରେ ପଶୁପତ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଦକ୍ଷ, ଶିବତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୋଇ, ପଣ୍ଡିତ କର୍ମବନ୍ଧନ କୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଛେଦ କରି ମୋକ୍ଷରେ ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତାରେ ଅଭିନିବେଶ ହୋଇ, ପଣ୍ଡିତ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ପରା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଯାଏ, ଏହାକୁ ଅପରା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିହେବ ନାହିଁ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିମ୍ନ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରୁଥିବା ବେଦ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ; ଏହି ଅପରା ଜ୍ଞାନ। ପରା ଜ୍ଞାନ ଅବିନାଶୀ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅନୁବଂଶୀ, ନିର୍ଲକ୍ଷଣ। ଏହା ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତ, ପାଦ ବିହୀନ; ଅଜନ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ନିର୍ଵାଣ; ଏହା ଶବ୍ଦହୀନ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ବିହୀନ; ଅବିନାଶୀ, ଅନାଧାର, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସ୍ଵାଧୀନ। ଏହା ମହାନ, ବିସ୍ତୃତ, ଅଜନ୍ମା, ଚେତନାମୟ; ପ୍ରାଣ ବିହୀନ, ମନ ବିହୀନ, ଶୀତଳ ଓ ରକ୍ତହୀନ। ଏହା ଅପରିମିତ, ଅସ୍ଥୂଳ, ଅତିଦୀର୍ଘ ନୁହେଁ, ଅତିଶୟ ନୁହେଁ, ଅତିସ୍ୱଳ୍ପ ନୁହେଁ, ଅସୀମ, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହି ଚେତନା ଅନିରୋଧ୍ୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅନାଚ୍ଛାଦିତ, ଏକତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ, ପରା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭେଦ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋତେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ। ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋଠାରେ ବିକାଶ, ଓ ମୋଠାରେ ଲୟ; ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ମନ, ବାଣୀ, କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଜନା ଓ ଅଜନା ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ; ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖି, ବାହାରେ ମନକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତଳେ ରଖି, ନାଭିଠାରୁ ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ମାପି, ହୃଦୟକୁ ବିଶ୍ୱର ମହାନ ନିବାସସ୍ଥଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।