ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ କହାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବେଦର ଏକ ଅଂଶ ରହିଛି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର ମୁକୁଟ, ଏହା ମୁନିମାନଙ୍କର କୃତ୍ୟର ସାର ସ୍ବରୂପ ଓ ଫଳ। ଏଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଛା ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ବେଦ କ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି। ଏଠି କ୍ଷମାନ୍ବିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାରର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ। ଯଦି ଜୀବ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ପାଏ; ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ତିନି ପ୍ରକାର ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧି ଯାଏ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ଭାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଚାରିପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ: ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ ନରକରେ, ସୁକର୍ମ କରିଥିଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ଦୁଇଁ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ମିଶ୍ର ଫଳରେ। ଏହି ଦେହୀ ଚାରିପ୍ରକାର ଜନ୍ମରେ ବିଭକ୍ତ—ଅଙ୍କୁର, ସ୍ୱେଦ, ଅଣ୍ଡ, ଓ ଗର୍ଭରୁ; ସେମାନେ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନମାନେ, ମୁକ୍ତି ପୁତ୍ର, କର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେନାହିଁ; ଏବଂ କେବଳ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ସବୁ ନଥିଲେ ଜନମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଏଠାରେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରୁଥାଏ। ଏପରି, ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମର ଚାପରେ ଏହି ଦେହୀ ଛଅ ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଗର୍ଭରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ପୃଥିବୀରେ, ଶିଶୁବୟସରେ, ଯୌବନରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖ ଅଛି। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖନ୍ତି, ଦୁଃଖର ମୂଳ ନାରୀ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ; ଦୁଃଖୀମାନେ ଏକ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ଇଛା କେବେ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ; ଘିଅ ଆଗୁନିରେ ପକାଇବା ପରି, ଏହା ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତେଣୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଜନମାନେ ଭୋଗ ବାସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ, ତାହାର ଅର୍ଜନ, ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ବ୍ୟୟରେ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଦେମନ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସୋମ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି। ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ବିକୃତି, ଅତିରିକ୍ତତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ତ୍ୟାଗ୍ୟ; ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଷ୍ଟଭୋଗ ଓ ଷୋଡଶଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଚବିଶି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ପୁଣି ବତ୍ତିଶି ଓ ଚାଳିଶି ପ୍ରକାରରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି ଅଠଚାଳିଶି, ଛପନ୍ନି, ଚଉଷଠି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ବିବେକିମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ମନସିକ ଦୁଃଖ ପ୍ରତିକ୍ରମାକ୍ରମେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଦୁଃଖ—ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନେତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଅନେକ ପ୍ରକାରର। ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଖାଦ୍ୟ କୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବି ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଭୁଖ ଓ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ଔଷଧ ଯେପରି ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଦିଆଯାଏ, ମଜା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ଶୀତ, ତାପ, ବାୟୁ, ବୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାଦିକ ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ ଦେହୀମାନେ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖ; ଅବିଦ୍ୟାମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି, ବିକୃତି ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଅଛି। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, କାମ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଆଦିରେ ପୀଡିତ, ଯେପରି ମୂଳ କାଟା ଗଛ ଅବଶ୍ୟ ଭୂମିରେ ଢଳିଯାଏ। ଏହିପରି, ପୁଣ୍ୟ ଗଛ ଶେଷ ହେଲେ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଆଶା ଓ ଭୋଗକୁ ଧନ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏଠାରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଏକଦମ ଭୟଙ୍କର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ନରକରେ ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏବଂ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ କରିନଥିଲେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୃଗ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ଏକ ମହାତ୍ୟାଗୀ ଯୋଗୀ, ସଂସାର ଭୟରେ ନିଦ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି। ପୋକ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଗୋ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ପାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦେବତା, ଯୁଗାଧିପତି, ତାଙ୍କର ପଦବୀରେ ଆସକ୍ତ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଅଛି; ରାଜାମାନେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଅଛି। ଚାରି ଆଶ୍ରମ କେବଳ ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ରମ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞ, ସାଂଖ୍ୟ, ବ୍ରତ, କିମ୍ବା କଠିନ ତପସ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ; କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଭସ୍ମରେ ଶୁଇ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଅଟୁଟ ରଖିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିବତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାବନ୍ଧନ କଟି ମୋକ୍ଷ ପାଏ।