ଶିବଜୀ କାଳକୂଟ ବିଷକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କୌଶଳରେ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଭବାନୀ ସହିତ ଏକ ଗୁହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ବସିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସଂଯମୀ ଋଷିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଉମାପତି ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଶିବ, ଆପଣ କାଳକୂଟ ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ରହିଛି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ।" ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ନୀଳ-ଲାଲ ଦେହଧାରୀ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା, ହସିଲେ ଏବଂ ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ବିଷର କଣ ଉପକାର? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ବିଷୟରେ କହିବି; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଜଣେ ସେହି ବିଷକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବେ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଜଣେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରବଳ ହେବେ—ଏହି ବିଷର କଣ ମୂଲ୍ୟ?" "କାଳକୂଟ ବିଷ ପ୍ରକୃତ ବିଷ ନୁହେଁ; ସଂସାରକୁ ଏଠାରେ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ବିଷକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ । ସଂସାର ଦୁଇପ୍ରକାରର—ଏହା କାହା ପାଇଁ କେମିତି ଅନୁଭବ ହୁଏ ତାହା ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ । ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ମୋହିତ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।" "କାମ ଓ ଆସକ୍ତିର ଦୋଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯଦିଓ ବିଷୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହଁ, ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।" "ଏହିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ଦୁଷ୍ଟ ବିଷୟ ଓ ଶ୍ରବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଏହା ଘଟେ । କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବେଦର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର ମୁକୁଟ, ଋଷିମାନେ କରିଥିବା କର୍ମର ସାର ଓ ଫଳ ।" "ଇଚ୍ଛା ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ; ବେଦ କର୍ମ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବାମାନେ କର୍ମକୁ ଚାଲନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟତା ଅଛି, ତାହାର ଧର୍ମ ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ସଂସାରର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ।" "ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବିରୋଧୀ କର୍ମ କରିବାରୁ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ପାଏ; ତିନିପ୍ରକାର ଦେହୀ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧି ରହିଯାନ୍ତି । ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ଭାରରୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଫଳ ମିଳେ: କୁକର୍ମରେ ନରକ, ସୁକର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମିଶ୍ର କର୍ମରେ ମିଶ୍ର ଫଳ ।" "ଦେହୀ ଚାରିପ୍ରକାର ଜନ୍ମରେ ବିଭକ୍ତ: ଅଙ୍କୁର, ସ୍ୱେଦ, ଅଣ୍ଡ, ଗର୍ଭ; ସେମାନେ କର୍ମରେ ନିର୍ମିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଅତୃପ୍ତ । ପୁତ୍ର, କର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେନି, ଏବଂ କେବଳ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହଁ—ଏହି ସବୁ ନ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରେ ।" "ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମର ଚାପରୁ ଏହି ଦେହୀ ଛୟ ଦଶା ଅନୁଭବ କରେ । ଗର୍ଭରେ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ପୃଥିବୀରେ, ଶିଶୁବୟସ, ଯୁବାବସ୍ଥା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖନ୍ତି, ନାରୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆଉ ଏକ ଦୁଃଖ ଆସେ । ଭୋଗଦ୍ୱାରା କାମ କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏନି; ଘୃତ ଅଗ୍ନିରେ ଢାଲିଲେ ଯେପରି ଆଉ ଅଧିକ ଆଗୁନି ଲାଗେ ।" "ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଯୋଗ, ଅର୍ଜନ, ସଞ୍ଚୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ ।" "ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି । ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି—କ୍ଷୟ, ଅତିରିକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ।" "ସେହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭୋଗ ଓ ଷୋଡଶପ୍ରକାର ଦଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।" "ଏହି ଦୁଃଖ ଚବିଶି ପ୍ରକାର, ତେଇଶ, ବିଶିଏଁ, ଚାଳିଶିଏଁ, ଅଠଚାଳିଶିଏଁ, ଛପନିଏଁ, ଚଉଷଠିଏଁ ପ୍ରକାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଭିତରେ ବିଭକ୍ତ । ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାକୃତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଛି ।" "ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତିନାହିଁ—ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମାନିଥାନ୍ତି । ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଅପେକ୍ଷିତ ଅଳ୍ପ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ—ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ଅଛି ।" "ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଦୁଷ୍ଟିଗ୍ରସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିଜର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅଛି । ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ; ଭୋଜନ ସୁଖ ନୁହେଁ, ଏହା ଖାଲି ଭୂଖ ଓ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ।" "ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଔଷଧ ଯେପରି ସୁଖ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ବାୟୁ, ବର୍ଷା ଆଦି ସମୟ ସମୟରେ ଦେହୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଏହି ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ, ଅବିଦ୍ୟାନ୍ତ ଲୋକ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି, କ୍ଷୟ ଆଦି ଦୁଃଖ ଅଛି ।" "ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, କାମ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଆଦିରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମାନେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ନରକରେ ଦୁଃଖ ସ୍ୱାଭାବିକ, ନରକ ଦଶା ଅନୁଭବ କରିବା ପୂର୍ବକ ଏହା ଅଟଳ ।" "ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ଅପନ ନିବାସ ହରାଇଦେଇଥିବା ମୃଗ ଯେପରି ଶୋଇପାରେନି, ସେପରି ଧ୍ୟାନରତ ମହାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଭୟରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ ।" "କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଗାଏ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।