ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଶୃତି ଓ ସ୍ମୃତିର ଆଧାରରେ ଜୀବନର ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ଓ ତାହାର ଧର୍ମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଗୃହସ୍ଥ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଧର୍ମିକ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବନପ୍ରସ୍ଥୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଭାବେ ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ସଂଯମ ଓ ଯୋଗରେ ଲିନ ତ୍ୟାଗୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଥାନ୍ତି। ଏହିଭଳି, ଜୀବନର ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ—ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବନପ୍ରସ୍ଥୀ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ମଧ୍ୟରେ କର୍ମ ଆଧାରିତ ଭାବେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦକ୍ଷ କର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଦକ୍ଷ କର୍ମକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ‘ଧର୍ମ’ ଜଗତର ସ୍ଥିତି ଓ ନିୟମ ପାଇଁ ଘୋଷିତ। ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥିତି ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅଧର୍ମ ଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରମ୍ପରା ଯେଉଁ କର୍ମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଅଧର୍ମ ଯାହା ଅପ୍ରିୟ ଫଳ ଦେଉଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଜନମାନେ ଶିଖାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଲୋଭ ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ରହିତ, ସଂଯମୀ ଓ ନିଷ୍କପଟ ଥାନ୍ତି। ଏମିତି ଗୁରୁମାନେ ସିଧାସଳଖ ଓ ନୀତିବାନ୍, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜେ ଆଚରଣ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନୀତିରେ ନିଷ୍ଠା କରାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଗୁରୁ କୁହାଯାନ୍ତି। ଶୁଣାଯାଇଥିବାକୁ ‘ଶ୍ରୌତ’ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଥିବାକୁ ‘ସ୍ମାର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ। ବେଦ ଆଧାରିତ ଯଜ୍ଞ କୁ ‘ଶ୍ରୌତ’ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ କର୍ମକୁ ‘ସ୍ମାର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଉଚିତ ଅର୍ଥକୁ ଦେଖି, ପୃଷ୍ଟିତ ହେଲେ ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁଯାୟୀ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ। ଏହିଭଳି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ମୌନ ଓ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଥାଏ। ଅହିଂସା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଘୋଷିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର କିମ୍ବା ଅପକାର କରିଥିଲେ, ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ପୁନଃପୁନି କରିଥିଲେ, ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣକୁ କୃପା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଚାହିଁଥିବା ବସ୍ତୁ ମିଳିଥାଏ, ଦାନ ସେଉଁଠି ଗ୍ରହୀତାର ଗୁଣ ଓ ଦାତାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହିଭଳି, ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟମ, ଓ ନିମ୍ନ। ଦୟାବଶତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାଂଝା କରାଯିବା ମଧ୍ୟମ ଦାନ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରମ୍ପରା ଯେଉଁ କର୍ମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ। ଯେଉଁ ଧର୍ମ ପୁନ୍ୟଜନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ସେହି ଉତ୍ତମ। କର୍ମର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋହ ରହିତ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶିବ ସ୍ୱଭାବର ହୋଇଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ରହିତ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ଲିନ ଯିଏ, ସେ ଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ ଭୟବଶତଃ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ରହିଥିବା, ବିଚାର କରି, ଯିଏ ଲୋଭ ରହିତ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଚାହିଦା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସତ୍ୟ କର୍ମ କରେନାହିଁ—ଏହା ଶାନ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ଖରାପ ଘଟଣାରେ ବି ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଚାହିଁଥିବା ମିଳିଲେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ବୈରାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କର୍ମ ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି କରାଯାଇଥିବା ଓ ଅକରାଯାଇଥିବା କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବା। ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ତ୍ୟାଗ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅବିଭକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତା ଜିଅନ୍ତିବାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତି ମିଳିଥାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ। ଏବେ ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ କହିବି। ଏହି ସଂସାରରେ ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନ ଶିବ ଭକ୍ତ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦମନ କରନ୍ତି: ଜ୍ଞାନ ଶିଖାନ୍ତି, ହୋମ, ଧ୍ୟାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ—ଦାନ ଓ ପଢ଼ା—ସବୁ ଭକ୍ତି ପାଇଁ। ହଜାର ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, ଶତ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ ମାସିକ ଉପବାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ସର୍ବୋପରି। ଏହି ଭୂମିରେ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ଭଗବାନ ପ୍ରତି ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଭୋଗ ପାଇଁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରରେ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅଧିକ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଭଳି କାମ କଠିନ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏହି ଭାବକୁ ପିନାକୀ ଉମାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଢ଼ କରିଛନ୍ତି। ପୁରୁଣାକାଳରେ, କାଶୀରେ, ରୁଦ୍ର ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସି, ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଭାବେ କହିଥିଲେ। ଦେବୀ ପଚାରିଲେ—“ହେ ରୁଦ୍ରାଣୀ, ଆପଣ ଓ ଏହି କାଶୀ ମିଳିଲାପରେ, କିପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ବଶ କରିବା, ପୂଜିବା ଓ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଦେଖିବା ଯାଏ? ଏଠି ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କି?” ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଭଗବାନ ମୁସ୍କୁରାଇ ଗିରିପତ୍ନୀ ମେନାଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କଲେ। ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ଏହି ମନୋହର କାଶୀ ମିଳିଛି; ତୁମେ ପଚାରିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ତିର୍ଥ ସ୍ଥଳ ପାଇଁ ମାତା ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଭୁଲିଯାଇଛ; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ପଚାରୁଛ, ପୂର୍ବକାଳରେ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖିଥିଲେ। ସଦ୍ୟୋଜାତ ଧଳାରେ, ବାମଦେବ ଲାଲରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍ପୁରୁଷକୁ ହଳଦିଆରେ, ଅଘୋର ଭଗବାନକୁ କଳାରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଈଶାନ ସମସ୍ତ ରୂପର ଭାବେ ମୋତେ ଦେଖି ଘୋଷଣା କଲେ।