ଏହି ଶିବମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତାହା ଆଦିକାଳରୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସ୍ଥିର। ବେଦ କିମ୍ବା ଶୈବ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେଉଁଠି ଛଅ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସବୁବେଳେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ବିଚାରିତ; ଲୋକମାନେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର ଦରକାର କାହିଁକି? ଯେଉଁ ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ପରମ ମନ୍ତ୍ର ବିରାଜିତ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ—ସେ ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ। ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ ପଦ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ଏହି କାରଣରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରଣବ ସହିତ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ମୋର ହୃଦୟର ଅଭିପ୍ରାୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ସାକ୍ଷାତ୍, ଅପୂର୍ବ ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନ ବିବେଚନା କରିବି—ଏହାର ଋଷି, ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତା ସହିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ବୀଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱର, ବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠି ବାମଦେବ ଋଷି, ପଙ୍କ୍ତି ଛନ୍ଦ ଓ ମୁଁ ନିଜେ ଶିବ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା। ଏଠି 'ନ' ଆଦି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ବୀଜ ଭାବେ ରହିଛି, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ପ୍ରଣବକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣ; ଏବଂ ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତୁମେ ଏହି ଶକ୍ତି। ତୁମ ପ୍ରଣବ ଏକ, ମୋର ଅନ୍ୟ; ତୁମ ପ୍ରଣବ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ମୂଳ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୋ ପ୍ରଣବରେ 'ଅ', 'ଆ', 'ମ' ଅଛି; 'ଉ', 'ମ', 'ଅ' କ୍ରମିକ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତୁମ ପ୍ରଣବକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ଓ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ଜାଣ। ଓଁକାରର ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହାର ରୂପ ଧଳା। ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଧାନ ଆତ୍ମା ଦେବତା; ପ୍ରଥମ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଉଦାତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରିତ, ମଧ୍ୟ ନିଷଧ; 'ନ' ବର୍ଣ୍ଣ ହଳଦିଆ ବର୍ଣ୍ଣର, ଏହାର ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବଦିଗ। ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା, ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋଷି ଗୌତମ; 'ମ' ବର୍ଣ୍ଣ କଳା, ସ୍ଥାନ ଦକ୍ଷିଣ। ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ଋଷି ଅତ୍ରି, ଦେବତା ରୁଦ୍ର; 'ଶି' ବର୍ଣ୍ଣ ଧୂସର, ସ୍ଥାନ ପଶ୍ଚିମ। ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଛନ୍ଦ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ; 'ଭ' ବର୍ଣ୍ଣ ସୁନା, ସ୍ଥାନ ଉତ୍ତର। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା, ଛନ୍ଦ ବୃହତୀ, ଋଷି ଅଙ୍ଗିରା; 'ୟ' ବର୍ଣ୍ଣ ଲାଲ, ସ୍ଥାନ ଉପର, ଭିରାଟ୍। ଛନ୍ଦ ଋଷି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି, ଦେବତା ସ୍କନ୍ଦ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଏ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ତିନି ପ୍ରକାର ନ୍ୟାସ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଲୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ତିନିଭାଗରେ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବନପ୍ରସ୍ଥୀ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ନ୍ୟାସ କ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥିତି, ବନପ୍ରସ୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଲୟ ନ୍ୟାସ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର—ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, କରନ୍ୟାସ, ଦେହନ୍ୟାସ। ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନି ଭାଗର ବିଭାଜନ ବିବେଚନା କରିବି, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ। ପ୍ରଥମେ କରନ୍ୟାସ, ତାପରେ ଦେହନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, ଅକ୍ଷରାନୁସାରେ ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଉଁଯାଏ; ଏହିଠାରେ ନ୍ୟାସକୁ ସୃଷ୍ଟି ମନେ କରାଯାଏ। ପାଉଁଠାରୁ ମୁଣ୍ଡଯାଏ ଲୟ ନ୍ୟାସ; ହୃଦୟ, ମୁଖ, କଣ୍ଠରେ ନ୍ୟାସ ସ୍ଥିତି ମନେ କରାଯାଏ। ତିନିଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେହନ୍ୟାସ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ; ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିଯାଏ କ୍ରମିକ। ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାସ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି; ବିପରୀତ ଲୟ। ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ କାନ୍ହା ଅଙ୍ଗୁଳିଯାଏ, ଦୁଇ ହାତରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ; ପ୍ରଥମେ ହାତରେ ନ୍ୟାସ, ପରେ ଦେହରେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଓଁକୁ ଘେରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଏହାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଦୁଇ ହାତର ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳି ତଳରେ କ୍ରମିକ ନ୍ୟାସ; ପାଦ ଧୋଇ, ମୁଖ ଧୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ହେଇ। ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପ୍ରଥମେ ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ବୀଜକୁ ସ୍ମରଣ କରି ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି, ପରମାତ୍ମା ଓ ଗୁରୁକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କର; ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହାତ ମସିଲାପରେ, ପ୍ରଣବକୁ ଦୁଇ ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳିର ତଳ, ଶିର୍ଷ ଓ ମଧ୍ୟ ଯୋଗରେ, ପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଯୋଗରେ ଏହି ବୀଜକୁ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ତିନି ପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁଇ ହାତରେ, ପାଦ ତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ ନ୍ୟାସ। ଦେହକୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁ, ପ୍ରଣବକୁ ଘେରି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପାଉଁ, ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନ, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ମୁଖ ମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରଣବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନ, ପାଉଁ, ମୁଣ୍ଡ, ବାଣୀ, କଣ୍ଠରେ ପ୍ରଣବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତିନିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି, ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗରୁ ଉପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁହଁଗୁଡ଼ିକୁ 'ନ' ଆଦି ଅକ୍ଷରାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ, ଛଅ ଅଙ୍ଗକୁ ଏବଂ ନମଃ, ସ୍ୱାହା, ଵଷଟ୍, ହୁଁ, ଵଉଷଟ୍, ଫଟ୍ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶିବମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାର ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମରେ କରିଲେ, ଅନନ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ।