ମନ୍ତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା ପରେ, ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉପଯୋଗ କରିବାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟର ଫଳରେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ତାହାର ବିଭାଗ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଗଲା। ପୂର୍ବକାଳରେ ଯେପରି ଏହି ଜଗତ, ବେଦ ଏବଂ ମହାଋଷିମାନେ ପୂର୍ବ ଚକ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ, ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ଦେବତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅକ୍ଷର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଗଭୀର ଅର୍ଥ ରହିଛି, ବେଦର ସାର, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଶିବର ସ୍ୱଭାବର। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦିବ୍ୟ, ଜନମାନସକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥ ଏବଂ ଗଭୀର—ଏହା ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚାରଣ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହଜରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନର ବୀଜ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସୁନ୍ଦରତମ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଅତି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଟବୃକ୍ଷର ବୀଜ ପରି ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ବେଦ ତିନି ଗୁଣା ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନାୟକ ଏବଂ ଅଲଉକିକ ଜ୍ଞାନର ଅଧିପତି। ଏକାକ୍ଷରୀ 'ଓଁ' ମନ୍ତ୍ର ଶିବ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି; ଷଡ଼କ୍ଷରୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଶିବ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ରୂପରେ ବିରାଜିତ। ଶିବ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅର୍ଥ (ବ୍ୟାଖ୍ୟା) ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର (ମନ୍ତ୍ର) ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ଅର୍ଥ ଅଟୁଟ, କାରଣ ଶିବ ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ, ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର। ଏହି ଅର୍ଥ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର ସମ୍ପର୍କ ଆଦିରହିତ ଏବଂ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବେଦ କିମ୍ବା ଶୈବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି ଷଡ଼କ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି। ମନ୍ତ୍ର ସଦା ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅଛି; ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଅଧିକ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଧିକ ବିବରଣାର ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଜନ କ'ଣ? ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ବିରାଜିତ, ସେ ଯାହା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ କରେ—ସମସ୍ତ କାମନା ସଫଳ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ—ଏହା ଶିବଜ୍ଞାନ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରଣବ ସହିତ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସଦା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ମୋର ହୃଦୟ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଅତି ଗୁପ୍ତ, ସରଳ, ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଏହାର ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଏବଂ ବିଶେଷତା। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ବୀଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ୱର, ଅକ୍ଷର, ଅକ୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟେକର ସ୍ଥାନ—ବାମଦେବ ଋଷି, ପଙ୍କ୍ତି ଛନ୍ଦ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଓ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଶିବ; 'ନ' ଆରମ୍ଭର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ବୀଜ ଭାବେ ଅଛି, ଏହା ପଞ୍ଚତତ୍ୱର ସ୍ୱଭାବର। ପ୍ରଣବକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ଏବଂ ତୁମେ, ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତା, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଶକ୍ତି। ତୁମର ପ୍ରଣବ ଏକ, ମୋର ଅନ୍ୟ; ଦେବୀ, ତୁମର ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ—ଏହାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। 'ଅ', 'ଆ', 'ମ' ମୋର ପ୍ରଣବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; 'ଉ', 'ମ', 'ଅ' ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ। ତୁମର ପ୍ରଣବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରିମାତ୍ରା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ; ଓଁକାରର ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହାର ରୂପ ଧଳା। ଛନ୍ଦ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ଦେବତା; ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଉଦାତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ। ପଞ୍ଚମ ଶ୍ୱରିତ, ମଧ୍ୟ ନିଷଧ; 'ନ' ଅକ୍ଷର ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବ ଦିଗର। ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା, ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋଷି ଗୌତମ; 'ମ' ଅକ୍ଷର କଳା ରଙ୍ଗର, ସ୍ଥାନ ଦକ୍ଷିଣ। ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ଋଷି ଅତ୍ରି, ଦେବତା ରୁଦ୍ର; 'ଶି' ଅକ୍ଷର ଧୂଆଁ ରଙ୍ଗର, ସ୍ଥାନ ପଶ୍ଚିମ। ଋଷି ବିଶ୍ବାମିତ୍ର, ଛନ୍ଦ ତୃଷ୍ଟୁପ୍, ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ; 'ବ' ଅକ୍ଷର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ସ୍ଥାନ ଉତ୍ତର। ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଛନ୍ଦ ବୃହତୀ, ଋଷି ଅଙ୍ଗିରା; 'ୟ' ଅକ୍ଷର ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସ୍ଥାନ ଉପର, ବିରାଟ। ଛନ୍ଦ ଋଷି, ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେବତା ଶ୍କନ୍ଦ; ଏହି ନ୍ୟାସ ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ଶୁଭ। ତିନିପ୍ରକାର ନ୍ୟାସ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ; ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା, ଲୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ତିନିପ୍ରକାର ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ତପସ୍ବୀମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁକ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ: ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ସଦା ରକ୍ଷା। ତପସ୍ବୀମାନେ ପାଇଁ ଲୟ ନ୍ୟାସ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ସଫଳତା ନାହିଁ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର: ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, କରନ୍ୟାସ, ଦେହନ୍ୟାସ। ଓ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭର ତିନିପ୍ରକାର ବିଭାଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପ୍ରଥମେ କରନ୍ୟାସ, ପରେ ଦେହନ୍ୟାସ। ଏପରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଅକ୍ଷରର ନିୟମିତ କ୍ରମରେ, ମୁଣ୍ଡରୁ ପା ଯାଏ; ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ। ପାରୁ ମୁଣ୍ଡକୁ ଲୟ ନ୍ୟାସ, ପ୍ରିୟେ; ହୃଦୟ, ମୁଖ, ଗଳରେ ନ୍ୟାସ ହେଉଛି ରକ୍ଷା ନ୍ୟାସ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ତପସ୍ବୀମାନେ, ଓ ଶୁଭେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁ ଶରୀରରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଦେହନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ; ଡାହା ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହି ପ୍ରକାର ନ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି; ବିପରୀତ ଲୟ। ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ କନ୍ଠା ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୁଇ ହାତରେ ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ଦେବୀ, ଏହି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟୀ; ପ୍ରଥମେ ହାତରେ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଶରୀରରେ। ଏପରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଓଁ ଅକ୍ଷରକୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।