ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣରେ ଆମେ ଦେଖୁଥାଉ ଯେ କିପରି ଋଷିମାନଙ୍କର ବଂଶ ପ୍ରସାର, ରାଜାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ନାଶ, କୌଶିକଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ସୁରଭିଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବାର କଥା ବିବୃତ ହୋଇଛି। ଏଠି ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ, ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ଅରୁଣ୍ଧତୀ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି, ଝିଅଘରୁଆକୁ ପଠାଯାଉଛି ଓ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁ କଥା କହୁଛି। ପରେ, ପରାଶର, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଙ୍କ ଅବତରଣ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଦେବମାନଙ୍କର ପରମ ସତ୍ୟ, କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ, ଓ ଗୁରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁରାଣ ରଚନା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା ରହିଛି। ଏଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଗତି, ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଚଳନ, ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ନନ୍ଦି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଅଧ୍ୟୟନର ଲକ୍ଷଣ, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବୃତ ହୋଇଛି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରଜସ୍ବଳା ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଅଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗରେ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଏ କଣ ଖାଇପାରିବେ ଓ କଣ ଖାଇପାରିବେନି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ନରକର ସ୍ୱଭାବ, କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯିବା ଲୋକଙ୍କ ଚିହ୍ନ ବିବୃତ ହୋଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ, ଯମପୁରୀ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଯୁଦ୍ଧ, ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ନାଶ, ଶ୍ୱେତ ଓ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ଶ୍ୱେତଙ୍କ ପାଇଁ କାଳର ନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦେଓଦାର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗଳ୍ପ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ କଥା ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମର ଲକ୍ଷଣ ବିବୃତ ହୋଇଛି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ମହାଶକ୍ତିର ଗତି ଅପହୃତ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ହରିଙ୍କ ମାଛ ଅବତାର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେବଲୀଳା ଭାବେ ବିବୃତ ହୋଇଛି। ରୁଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଜିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ମନ୍ଦାର ପରିବ୍ରମଣ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ କୂର୍ମ ଅବତାର ଘଟିଥିଲା। ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କୌଶିକୀଙ୍କ ପୁନଃଜନ୍ମ, ଯଦୁବଂଶ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କ ନିଜେ ଯାଦବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଭୋଜଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହରିଙ୍କ ମାମା, ହରିଙ୍କ ଶୈଶବ କ୍ରୀଡ଼ା ଓ ପୁଅ ପାଇଁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା ବିବୃତ ହୋଇଛି। ବୈଷ୍ଣବ କପାଳରୁ ନରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଭୂଭାର ନିବାରଣ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ପୂଜା ଘଟିଥିଲା। ପୂର୍ବେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ, ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ ବୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଅବତାରରେ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରକାବାସ ଓ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ଉପକାର ହୋଇଥିଲା। ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଶାପ, ଏରକା ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଗଦା ଜନ୍ମ ଘଟିଥିଲା। ଏରକା ଘାସ ପାଇଁ ସ୍ୱଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ବଂଶର ନାଶ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ରୂପେ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଏରକା ଘାସର ଶକ୍ତିରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗତି ଘଟେ, ମୋକ୍ଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବେଚନା ହୋଇଛି। ପ୍ରାଚୀନ ଅନ୍ଧକ, ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପୀ, ହସ୍ତୀ, ହରିଣ ଓ ମଦନ, ଆଦିଦେବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଅମରଶତ୍ରୁଙ୍କ କଥା ରହିଛି। ହଳାହଳ ଦାନବଙ୍କୁ ପିଣାକିନ୍ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନ, ଜାଲନ୍ଧର ବଧ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବୃତ ହୋଇଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭାରାୟୁଧ ପ୍ରାପ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଅନେକ କୌତୁକ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ହରି, ପିତାମହ ଓ ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁଭବ, ଶିବଲୋକ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି। ପୃଥିବୀରେ ରୁଦ୍ର ଲୋକ, ପାତାଳରେ ହାଟକେଶ୍ୱର, ତପସ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ତେଜ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବୃତ। ସମସ୍ତ ରୂପର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗ ରୂପର ମହିମା ଏଠି ଅନୁକ୍ରମିକ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ପୁରାଣ ସାର ଯିଏ ବୁଝି ଓ ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ 'ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ' କୁହାଯାଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଶିବ କୁହାଯାଏ; ଲିଙ୍ଗକୁ ଶୈବ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସରହିତ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତ। ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ; ଯେଉଁଠି ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ ଅଛି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସ୍୵ୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ। ସାତ, ଆଠ ଓ ପୁନଃ ଏଗାର ଭାଗରେ ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ଦେବମାନେ ତିନି ଜଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବ ସ୍ୱଭାବର। ଏକ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରେ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା, ଏକ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶିବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଧି। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ବିଶ୍ୱ, ପ୍ରଭୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂଳ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶାସକ। ବୀଜ, ଯୋନି ଓ ଅବୀଜ; ଅବୀଜକୁ ବୀଜ କୁହାଯାଏ। ବୀଜ, ଯୋନି ଓ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍୵ୟଂନାମା ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ପରମାତ୍ମା, ମୁନି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ପବିତ୍ର; ଏପରି ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।