ଏକ ଦିନ, ଏକ ଦେବୀ ଭକ୍ତ ନିଜ ଉତ୍କଳପୂର୍ବକ ବିଧିରେ ସୁନା, କାଉଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହିପରି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଦେବତା ମହାଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ପ୍ରତିମାଗୁଡିକର ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି, ପିତାମହା, ନାରାୟଣ—ଅନେକ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ—ସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା। ସେମାନେ, ଲୋକପାଳ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ନିମ୍ନ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେଉଳରେ ସାବଧାନ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ଏଠାରେ ଦେବୀ ସ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବୀ, ଭବାନୀ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଭବ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ; ଏହି ଏକ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରତ ପ୍ରତି ମାସ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାର୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯିଏ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ସେ ପୁରୁଷ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଏ; ନାରୀ ଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଶିବଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉମାଙ୍କ ସହଧର୍ମୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁଯାୟୀ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ମାନେ ବ୍ରତ ନିର୍ବିକଳଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନିଶ୍ଚିତ—ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହିପରି ସୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏଠି, ଶିବ ମହାଦେବଙ୍କ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି କେମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? ତାହାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ କହିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ଏହି ଶିବ ଉମାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଏହି ନିୟମ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ବ୍ରିଫ୍ ଭାବରେ କହିବି। ପାର୍ବତୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାପ୍ରଭୁ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଆମେ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ମହାଦେବ କହିଲେ: “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ କୋଟି-କୋଟି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି କହିଯିବା ଯାଉନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ସାରାଂଶ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱର ବିନାଶ ଆସେ, ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ନାଶ ହୁଏ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ ମିଶିଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ, ଏବଂ ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ଲଭେ; ମୁଁ ଏକା, ଦେବୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ। ଏହି ଲୟରେ ଏହି ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ମୋର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ କଦାପି ବିନାଶ ହୋଇନାହିଁ, ଅବହେଳିତ ହୋଇନାହିଁ। ମୁଁ ଏକା ଥିଲି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମାର ଭିନ୍ନତାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇଯାଇଲି; ଏହି ନାରାୟଣ ମାୟା ଶରୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି। ଏହି ନାରାୟଣ ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନର ଭଙ୍ଗିରେ ବସିଛି; ତାଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଏବଂ ଅସହାୟ ଥିଲେ; ପ୍ରଥମେ ସେ ଦଶ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ର ତିଆରି କଲେ, ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଦେଇ। ସେ ମୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: ‘ହେ ମହାଦେବ, ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ଶକ୍ତି ପାଉଥିବା ଦୟା କର।’ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଭାବରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ମୋ ପାଞ୍ଚ ମୁଖରୁ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ମୁଖରୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ନାମ ଓ ନାମୀର ସମ୍ପର୍କରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବୁଝିଲେ। ହେ ଦେବୀ, ଶିବ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ; ପରମ ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲିଖିତ କରେ, ଏହି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ ନିୟମାନୁସାରେ ବୁଝି, ସାଧନା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଏହି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମହାମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଅର୍ଥରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ମିଳିଲା; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଉପରି। ତାପରେ, ଶିବ—ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଷ୍ଟ ଶିଦ୍ଧି ଦେଲେ। ସେମାନେ ଅଧିକ ପୂଜା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମେରୁ ପାହାଡର ମୁଞ୍ଜବାନ ନାମକ ପ୍ରଶସ୍ତ ଶିଖରରେ, ମୋର ଅନୁଚରମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ, ସେଠାରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଶୁଦ୍ଧ ପବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ରହି, ଦୟା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ମହାଭକ୍ତି ଦେଖି, ମୁଁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଋଷିମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ଶକ୍ତି, ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଲି। ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଷଡଂଗ ନ୍ୟାସ, ଦିଗବନ୍ଧନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଅର୍ଥରେ। ମନ୍ତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି, ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଗ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟରେ, ସେ ସମୟରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଜାତି ବିଭାଗ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପୂର୍ବ କାଳରେ ଯେପରି ଜଗତ, ବେଦ, ମହାଋଷି ଚକ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଏହି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ଦେବ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବିକଳ ଅଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ ଦିଅ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅପରିମିତ ଅର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ, ବେଦର ସାର, ମୋକ୍ଷ ଦାୟୀ, ନିଶ୍ଚିତ ଆଜ୍ଞାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଶିବ ସ୍ୱରୂପ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧିରେ ନିମ୍ନ, ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥ ଓ ଗଭୀର—ଏହା ମୋ ପରମ ଉଚ୍ଚାରଣ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହଜରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କାମନା ସାଧନ କରେ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ବୀଜ, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୋଭାମୟ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ବଟ ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ବେଦ ତିନି ଗୁଣାତୀତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ନିମ୍ନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନାୟକ। ଏକାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ’ ହେଉଛି ଶିବ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି; ଷଡଂଗ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିବ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।