ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବିରାଗ ଅर्जନ କରିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତି ଦିଆଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ, କେବେ କେବେ ଆଶୀର୍ବାଦ କିମ୍ବା ଲୀଳାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏହି ଋଷି ଏହି ଜଗତରେ ରହିଯାନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମୁକ୍ତ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସେ କେବେ କେବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡି ଆକାଶରେ ଶ୍ରୀମୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି । ଏହି ଋଷି କେବେ କେବେ ଵେଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, କେବେ କେବେ ସେହି ଅର୍ଥକୁ ନେଇ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରନ୍ତି । କେବେ କେବେ ସେ ଗଦ୍ୟ ରଚନା କରନ୍ତି, ହଜାର ହଜାର ରଚନା ତିଆରି କରନ୍ତି; ଏହା ସହିତ ସେ ପଶୁ ପକ୍ଷୀ ମଣ୍ଡଳର ଚିତ୍କାରର ଅର୍ଥ ବି ଜାଣି ପାରନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ହାତର ଆମଳକୀ ଫଳ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ହଜାର ହଜାର ଅଛି, ଆଉ କଣ କୁହିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ? ଏହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଦେବ ଯାନ ଦେଖି ପାରନ୍ତି । ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଗ୍ରହ, ତାରା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜଗତ ଦେଖି ପାରନ୍ତି । ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ତଳ ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରଦୀପ ଏବଂ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପାତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର କ୍ଷୟ ହୋଇ, ସେ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଧର୍ମ, ଶାସନ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏଠି ଆଉ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ଅନୁଭୂତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ପାଶୁପତ ଯୋଗରେ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ, ଶିବ-ସ୍ୱଭାବ ଥିବା, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୟାଳୁ, ତ୍ୟାଗୀ, ବିରାଗୀ, ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଦାନୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଯୋଗରେ ଏକତ୍ୱ, ଵେଦ ଓ ସଂପ୍ରଦାୟ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ— ଏମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଵେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନୀତିର ବିପରୀତ ନୁହେଁ, ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ । ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷରେ, ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସାମ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଦଶ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ମାଧ୍ୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସାମ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । ସେମାନେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ବି ଲିନ୍ ହୁଏନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଉପାଧିରେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏକତ୍ୱ ରଖିଥିବାରୁ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଦିଅନ୍ତି । ଵେଦ ଓ ସଂପ୍ରଦାୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି 'ଧର୍ମଜ୍ଞ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି । ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି 'ଧର୍ମନିଷ୍ଠ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ବନବାସୀ ତପସ୍ୟା ପୂରଣ କରି 'ଧର୍ମନିଷ୍ଠ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ତ୍ୟାଗୀ 'ଧର୍ମନିଷ୍ଠ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏଭଳି ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ 'ଧର୍ମନିଷ୍ଠ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି । ଗୃହସ୍ଥ, ଶିଷ୍ୟ, ବନବାସୀ, ତ୍ୟାଗୀ— ଏହି ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । କୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟ 'ଧର୍ମ', ଅକୁଶଳ କାର୍ଯ୍ୟ 'ଅଧର୍ମ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ଜଗତର ଉତ୍ତମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ 'ଧର୍ମ' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନଥାଏ, ତାହା 'ଅଧର୍ମ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏଠି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଚାହିଦା ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପାୟ । ଅଧର୍ମ, ଯାହା ଅପରିଚ୍ଛା ଫଳ ଦିଏ, ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଯାଏ; ବୃଦ୍ଧମାନେ ଲୋଭୀ ନୁହେଁ, ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଚତୁର ନୁହେଁ । ଏହି ଶିକ୍ଷକମାନେ ସଦା ଉତ୍ତମ, ଶିଷ୍ଟ, ସତ୍ୟବାଦୀ; ନିଜେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନୀତିରେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି । ଏହି ଶିକ୍ଷକ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବାରୁ 'ଆଚାର୍ଯ୍ୟ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶ୍ରବଣ କରାଯାଇଥିବା 'ଶ୍ରୌତ', ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଥିବା 'ସ୍ମାର୍ତ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଵେଦ ଆଧାରିତ ଯଜ୍ଞ 'ଶ୍ରୌତ' ଭାବରେ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ 'ସ୍ମାର୍ତ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଯେଉଁ ଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ— ଯେପରି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିବା ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ, ସେପରି ଲିଙ୍ଗରେ ସତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ମୌନ, ଉପବାସ ମଧ୍ୟ । ଅହିଂସା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର କିମ୍ବା ଅପକାର ନିଜ ପାଇଁ କରନ୍ତି— ଏହିପରି ଆଚରଣ ଦୟା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ନ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତୁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ତାହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ଦାନୀର ଉପାଦି ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ; ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର— ଅଧମ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ । ଦୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭାଗ କରିବା ମଧ୍ୟମ ଦାନ; ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଂପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହିଁ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ । ଏହି ଧର୍ମ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର ବିପରୀତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋହ ନଥିବା, ଶିବ ସ୍ଵଭାବର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ।