ଏକ ଦିନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନନ୍ଦିନ ଯେଉଁ ସୁଭ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେ ବିବେକୀ ଋଷିଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ ଶୁଣିଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ମହାମୁନି । ପ୍ରତି ଚନ୍ଦ୍ରପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରି, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଉତ୍ସବ ଦିନରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଜନ ଭାବେ ନେଇ ଖାଇଲେ, ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତିରେ ତିନି ରାତିର ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ । ପ୍ରତି ଦିନ୍ଦୁ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ଓ ପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଦୁଧ ଧାରା ବ୍ରତ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀରେ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଉପବାସ କଲେ, ସେ ଭୋଗ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସବ ଦିନରେ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଶମ, ଓ ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ରହି ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ, ବର୍ଷ ଶେଷରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖାଇଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଉପବାସ ଭିକ୍ଷା ଖାଇବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଠାରୁ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇବା ଉତ୍ତମ; ତେଣୁ ଏହି ଉପାୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ । ଖାଦ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭାତରେ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ, ପିତୃମାନେ ଅପରାହ୍ନରେ, ଗୁହ୍ୟକ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇବା ଉତ୍ତମ । ଯଜ୍ଞ ଖାଦ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ସତ୍ୟବାଦି, ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ସଂୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ଲୋକ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ହୋମ କରିବା ଓ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ । ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରତି ମାସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବ ବ୍ରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ, ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଶୁଧି ପାଇଁ, ପୁଷ୍ୟ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିବ ଉପବାସ ଓ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ ଉପାସନା କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ କଥା, କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଚାଉଳ, ଗହମ, ଓ ଗାଏର ଦୁଧ ଖାଇ ଅଷ୍ଟମୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ । ମାସ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ । ଯଥାଯଥ ନୀତିରେ ବାର୍ଲି ଓ ଦୁଧ ଘୃତ ମିଶ୍ର ଚାଉଳ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିବା ସହ ବିଶେଷ ଶାନ୍ତି ହ୍ୟମ୍ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ । ସେହିପରି, ପିତଳି ରଙ୍ଗର ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରତର ଫଳରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାହ୍ନେୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବିଶାଳ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରି, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିବ ଉପାସନା ଓ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ ଘୃତ ମିଶ୍ର ଚାଉଳ ଖାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଘୃତରେ ଭିଜା କମ୍ବଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇବା ଉଚିତ । କଳା ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଦେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଉଥିବା ଉଚିତ । ଦକ୍ଷିଣ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯମ ସହ ଭୋଗ କରି, ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ସଂୟମ ଓ କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ଦୁଧ ଘୃତ ମିଶ୍ର ଜଙ୍ଗଳ ଚାଉଳ ଖାଇ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ । ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ତାମ୍ର କିମ୍ବା ପିତଳି ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଦେଇବା ଉଚିତ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରତର ଫଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଚୈତ୍ର ମାସରେ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଇ, ଦୁଧ ଘୃତ ମିଶ୍ର ଚାଉଳ ଖାଇବା ଉଚିତ । ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋଶାଳାରେ ଶୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଭବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଧଳା ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଦେଇବା ଉଚିତ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ନିରୃତି ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ବ୍ରତ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ପଞ୍ଚ ଗବ୍ୟ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଧଳା ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଦେଇଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ଭବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଶର୍ବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ରାତିରେ ଉପବାସ କରି, ଲାଲ ଚାଉଳ, ମଧ ଓ ଘୃତ ମିଶ୍ର ଚାଉଳ ଉପହାର ଦେଇ, ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂରବଦ୍ଧ ଭାବେ ଗୋସେବା କରିବା ଉଚିତ । ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଉମାପତିଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ ପାକା ଭୋଗ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଉଥିବା ସହ ପିତଳି ଗାଏ ଓ ମଝିଆ ଦେଇ, ବାୟୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ରାତିରେ ଉପବାସ କରି, ଗାଏର ଦୁଧ ଘୃତ ଓ ଚାଉଳ ଟୁକୁଡ଼ା ମିଶ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିବା ସହ ଧଳା ଗାଏ ଦେଇ, ବରୁଣ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଭୋଗ ଦେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିବା ସହ ପାଉଣ୍ଡ୍ର ଗାଏ ଦେଇ, ବାୟୁ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଏହି ଉପବାସ କରି, ଦିନରେ ଗଛ ତଳରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ଦେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ପରି ମାସ ମାସରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉପବାସ, ପୂଜା, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଶିବ ଉପାସନା କଲେ ଅନେକ ଲୋକର ଫଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକର ଉପଲବ୍ଧି, ଓ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ ।