ଏକ ସମୟରେ, ଶୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ରକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଏକ ମହାନ ଋଷି, ଗୁଣମାନଙ୍କର ମନୋବୃତ୍ତି, ଛେଦନ, ଆଘାତ, ବନ୍ଧନ ଏବଂ ଶୃଷ୍ଟି ଚକ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଶକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତି ନିଜେ ଶୃଷ୍ଟିକୁ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ସୃଜନ କରେ, ତାହାର ଦୟା, ନାଶ, ଶାସନ ଏବଂ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନନ୍ୟ ମାନିଯାଏ, ଅଲଗା ଶୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରର ଏଜେନ୍ସି ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ମୂଳତ୍ୱ ଘୋଷିତ ହୁଏ, ଏହି ଭାବରେ ବୈଷ୍ଣବ ଅବସ୍ଥାର ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିପାରିବେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବ ଶକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ; ଶିବଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ, ଅନେକ ଗୁଣକୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ପରେ ଯେଉଁ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ବାଧା ଆସେ, ସେଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କିମ୍ବା ବିପଦରେ କୌଣସି ବଡ଼ତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣି, ଏହାରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ ସବୁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିରକ୍ତ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଲୋକରେ ଅଭିଲାଷା ନ ଥିଲେ, ଗୁଣରୁ ବିରକ୍ତି ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏହି ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ଓ ବାଧା ଦୁଇଁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ବାଧା, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସବୁକୁ ନିଯତ କରି, ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଉଚ୍ଚ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କିମ୍ବା କୃପା କିମ୍ବା ଲୀଳା ନିମିତ୍ତରେ ମୁନି ଏଠାରେ ରହିପାରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ; କେବେ କେବେ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶରେ ଶ୍ରୀରେ ଚରଣ କରେ। କେବେ କେବେ ସେ ବେଦ ଓ ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ; କେବେ କେବେ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦେଇ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରେ। ଆଉ କେବେ କେବେ ଗଦ୍ୟ ରଚନା କରେ, ହଜାର ହଜାର ରଚନା ହୁଏ; ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦଳର ଅନେକ ନାଦର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରେ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସେ ତାଳ ଫଳ ହାତରେ ଦେଖିବା ପରି ଚିନ୍ହିପାରେ; ଏଠି ଏଭଳି ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଅଧିକ କିଏ କୁହିବ? ମୁନିଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଫର୍ମ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଦେଖିପାରେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଗ୍ରହ, ତାରା ଏବଂ ହଜାର ଜଗତ ଦେଖିପାରେ। ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ତଳ ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ଜୀବକୁ ଦେଖିପାରେ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦୀପ ଏବଂ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିପାରେ। ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପାତ୍ର କୃପା ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କରି, ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଧର୍ମ, ଆଧିପତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏଠି ଅଧିକ ଅନ୍ୱେଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ମୁନି, ପାଶୁପତ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମିକ, ନିୟମିତ, ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକ, ଶିକ୍ଷକ, ଏବଂ ଶିବ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାଳୁ, ତପସ୍ୱୀ, ନିର୍ମମ, ବିରକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ନିଜକୁ ଅଧିକ ନିୟତ କରିଥିବା ଲୋକ—ଏହି ଦ୍ୱିଜ, ଦାନୀ, ନିୟମିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଲୋଭ ଶୁନ୍ୟ, ଯୋଗରେ ଏକତା ଏବଂ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅଛି। ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନୀତି ବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଶେଷରେ ସେମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ସଂଯୋଗ ଲାଭ କରାଯାଏ; ତେଣୁ ଧର୍ମିକମାନେ ଦଶଗୁଣ ଓ ଅଷ୍ଟମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜକୁ ଅଧିକ କ୍ଷମ କରିଥିବା ଲୋକ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଉପଲବ୍ଧିରେ ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ କୁହାଯାନ୍ତି; ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିୟତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଆଦି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନୀତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାନ୍ତି; ଶିକ୍ଷା ଉପଲବ୍ଧିରେ ଧର୍ମିକ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ନିବେଦିତ ହୁଅନ୍ତି। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମିକ କୁହାଯାନ୍ତି; ବନରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଦ୍ୱାରା ବନବାସୀ ଧର୍ମିକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ନିୟତିରେ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଧର୍ମିକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଆଶ୍ରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମିକ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଗୃହସ୍ଥ, ଶିଷ୍ୟ, ବନବାସୀ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଦୁଇଁ ଶବ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି; ପାଳନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ 'ଧର୍ମ' ଶବ୍ଦ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପାଳନ ଓ ବଡ଼ତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅଧର୍ମ କୁହାଯାଏ; ଏଠି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛିତ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ ଶିଖାଯାଏ। ଅଧର୍ମ, ଯାହା ଅନିଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଏ, ଏହି ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ଲୋଭୀ କିମ୍ବା ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସଂଯମୀ ଏବଂ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ଶୁନ୍ୟ।